Kabinet-Jetten zet het mes in het sociale vangnet. Na jaren waarin woorden als ‘bestaanszekerheid’ het politieke debat kleurden, worden nu de uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten ‘versoberd’. Hoe erg is dat?
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Het kabinet-Jetten heeft nog niet eens op het bordes gestaan of er wordt al gedreigd met een tegendemonstratie. In een reactie op het regeerakkoord liet vakbond CNV vrijdag weten ‘het Malieveld vast te reserveren’ als de geplande bezuinigingen op de sociale zekerheid worden doorgezet. Ook de FNV noemde deze ‘onacceptabel, onnodig en oneerlijk’.
De duur van de WW wordt gehalveerd van twee jaar naar één, de uitkering voor arbeidsongeschikten moet waar mogelijk ‘activerender’ worden en die voor volledig arbeidsongeschikten (IVA) verdwijnt voor nieuwe gevallen in een poging het vastgelopen stelsel recht te trekken. De AOW-leeftijd moet vanaf 2033 bovendien weer direct meestijgen met de levensverwachting. Een harde boodschap voor het deel van bevolking dat de staat nodig heeft om zijn broek op te houden.
Die ingrepen zijn bovendien opvallend omdat ze een terugkeer lijken naar het onversneden neoliberalisme dat sinds het toeslagenschandaal, de coronapandemie en energiecrisis ietwat uit de mode was geraakt. De afgelopen jaren hadden politici de mond vol van bestaanszekerheid, omdat die plots ook voor middenklassers (‘hardwerkende Nederlanders’) onder druk stond. Er werden miljarden uitgetrokken om inkomens te stutten en de prijzen voor energie, benzine en het eigen risico laag te houden (dat laatste wordt nu juist verhoogd tot 460 euro).
Maar in het regeerakkoord is het woord bestaanszekerheid nergens meer te bekennen. Het heeft net als de geestelijk vader van het begrip, Pieter Omtzigt, het politieke veld geruimd. Barend Barentsen (sociaal recht, Universiteit Leiden) ontwaart zelfs een oldskool jaren negentig-gevoel als hij het regeerakkoord leest. ‘Ons sociale vangnet wordt niet gezien als een verworvenheid die van waarde is, maar als een probleem; want het is kostbaar.’
Erop bezuinigen levert dan ook direct geld op. Alleen al de ingrepen in de WW, waar nu 200 duizend mensen in zitten, en de IVA, zijn goed voor 2,3 miljard euro. ‘Dat bereik je niet zo snel als je bezuinigt op de NPO of Nationale Opera’, aldus Barentsen. ‘Maar deze bezuinigingen zijn niet alleen rekenmeesterij, ze zijn ook ideologisch ingegeven: deze drie partijen hebben het gevoel dat het wel een onsje minder kan met de verzorgingsstaat.’
Zij voelen zich ongetwijfeld gesterkt door de cijfers. De economie groeide vorig jaar met 2 procent en de armoede is nog altijd historisch laag. Hoewel de werkloosheid iets opliep tot 440 duizend in het laatste kwartaal van vorig jaar, zijn er voor elke 100 werklozen nog altijd 93 vacatures. En wie in de WW zit, was daar vorig jaar gemiddeld na zeven maanden weer uit, al kan dat ook zijn omdat met name jongeren minder rechten hebben opgebouwd. Alleen 61-plussers verbleven langer dan een jaar in de WW.
Toch is het kabinet-Jetten volgens hoogleraar actief burgerschap Monique Kremer van de Universiteit van Amsterdam wel erg verblind door het ‘aan de slag-optimisme’. ‘Het frame is dat alle mensen die nu een uitkering krijgen kunnen werken’, zegt zij. ‘Maar die analyse klopt niet. Er werken al ontzettend veel mensen (9,8 miljoen mensen, red.) en de mensen die dat nu nog niet doen hebben echt iets anders nodig dan een korting op hun uitkering.’
Het is volgens de hoogleraar daarom een gemiste kans dat het financieren van de militaire weerbaarheid van ons land ten koste gaat van de sociale weerbaarheid. ‘Want hoewel het nu voor veel burgers beter gaat, is er nog altijd een grote groep kwetsbare mensen die slechts één life event verwijderd zijn van door de bodem zakken (1,1 miljoen mensen leven vlak boven de armoedegrens, red.): flexwerkers die hun baan verliezen, ouderen die last krijgen van gezondheidsproblemen. Als dat gebeurt hebben zij de verzorgingsstaat nodig, dat is ook essentieel voor het vertrouwen in de politiek.’
Mogelijk is het harde economische beleid wel goed nieuws voor één partij: de vakbeweging. Waar die tijdens kabinet-Schoof op een zijspoor belandde, biedt het regeerakkoord genoeg aanknopingspunten om weer aan de onderhandelingstafel te komen – of op het Malieveld te staan. Wat dat laatste betreft kunnen zij inspiratie putten uit die jaren negentig: toen brachten ingrepen in de arbeidsongeschiktheid een recordaantal burgers op de been.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant