Het vuurwerkverbod? Misschien gaat het leiden tot grotere vreugdevuren, denkt rituelenonderzoeker Irene Stengs, die vrijdag haar afscheidsrede houdt. Want de behoefte van ‘burgers die dingen willen verbranden’ verdwijnt niet zomaar.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
‘Wij hebben op dezen avond behoefte aan rust. Wij zetten ons neder en laten voor ons voorbijgaan de duizenden herinneringen die op den Oudejaarsavond onze ziel bestormen. Hetzij in gezelschap of alleen, wij wachten dat de metalen slagen der klokken van het middernachtelijk uur door de lucht weergalmen, en het ‘vaartwel 1911’ rijst ons van de lippen.’
Zo vierde Nederland een eeuw geleden oudjaar, blijkt uit beschouwingen zoals bovenstaande, afkomstig uit de katholieke krant de Volksstem. Een feest van stilte en bezinning, we zaten thuis de uren af te tellen. ‘En oliebollen te eten’, vertelt Irene Stengs, senioronderzoeker bij het Meertens Instituut en bijzonder hoogleraar antropologie van ritueel en populaire cultuur aan de VU Amsterdam.
Gek eigenlijk hoe tradities kunnen opkomen en veranderen, waarna mensen zweren dat het nooit anders is geweest, mijmert Stengs. Vuurwerk! Carbidschieten! Dat hóórt toch bij oud en nieuw? ‘Door te zeggen ‘het is traditie’ zou het plotseling onaanraakbaar zijn. Maar eigenlijk zijn veel tradities van recente datum’, vertelt ze.
En oud en nieuw als openbaar vuurwerkfestijn is daarvan een mooi voorbeeld. Pas na de Tweede Wereldoorlog begon het vuurwerkfeest samen te klonteren, uit allerlei modes en al bestaande gewoonten. Het vuurwerk kwam mee met Chinese en Indonesische nieuwkomers. In Amsterdam was er bij de elite al een traditie om een kanonnetje af te schieten. Stengs wijst ook op de noordelijke plattelandstraditie om aan het eind van het jaar nog openstaande rekeningen te vereffenen.
‘Er werd gesleept met spullen, er zat ruigheid in dit overgangsritueel’, vertelt ze. ‘Van degene die zijn verplichtingen niet was nagekomen, werden de ramen afgeplakt. Er werden dingen van het erf meegenomen, of luiken van de boerderij afgebroken.’ Nog zo’n element: het aansteken van vuren. ‘In de 16de eeuw was Sint-Maarten nog heel belangrijk, met allemaal vreugdevuren, echt een ruig feest. Die vuren zijn door de kalender gewandeld, van Sint-Maarten naar kerst en oud en nieuw.’
En toen zaten we ineens met oud en nieuw als een soort volkse ontlading van vuur, met alle nadelen van dien: doden, gewonden, belaagde hulpverleners en burgers die de stad ontvluchten.
‘De markering van zo’n feest, oncontroleerbaar aantrekkelijk zullen we maar zeggen, is denk ik van alle tijden. En bij ons zit dat nu heel erg bij oud en nieuw, met dat vuurwerk.’
Ik vierde zelf oud en nieuw in een Utrechtse volksbuurt waar verschillende straten enorme hoeveelheden vuurwerk afstaken. Ze leken tegen elkaar op te bieden.
‘Dat is een competitie, dus dat gaan ze missen. Wat gaan ze volgend jaar doen? Het gaat weer iets zijn met vuur, denk ik. Dus ik denk meer aan, eh, stapels auto’s. Of autobanden, of weet ik wat voor objecten je in de hens kunt zetten.
‘Ik ga er niet over hè? Ik ben niet degene die het beleid maakt. Het enige wat ik probeer, is om inzicht te geven in de processen die gaande zijn, te laten zien welke krachten er aan het werk zijn.’
Want begrijp haar even goed. Ook Stengs keurt uiteraard elke geweldsuitbarsting tijdens feestelijkheden af. Maar de ‘ongecontroleerde ruigheid’ die ze ziet achter sommige, haast geritualiseerde, tradities, fascineert haar beroepsmatig. Vuurwerk is dan ook een van de thema’s die langskomt in de afscheidsrede die ze vrijdag houdt. Want wat een rituele toewijding vergt het eigenlijk om de voetbalwedstrijd Ajax - FC Groningen te beëindigen in een orgie van vuurwerk, precies in de vijfde minuut, omdat de overleden hooligan die men hier eerde lid was van de vijfde generatie Ajaxhooligans.
Vervelend, constateert ze in haar rede: er gaat een ‘aanjagende kracht’ uit van dit soort rituelen, want bij een volgende herdenking zal men met een nóg groter vuurwerkbacchanaal moeten komen. Vuurwerk en brand als ultieme markeringen van opstandigheid – en nu heeft Den Haag besloten dat in elk geval oud en nieuw voortaan maar zónder moet.
‘Het onbeheersbare is niet te controleren, dat is eigenlijk wat ik denk’, vertelt ze, aan de muntthee in een koffietent in de rustige Amsterdamse woonwijk waar ze woont. ‘Dus er gaan andere dingen gebeuren. Al weet ik ook niet precies wat: ik kan niet in de toekomst kijken.’
Hoe moeten we dit eigenlijk begrijpen: een feest waarbij mensen zich massaal misdragen?
‘Als een soort liminale tijd, een overgangsfase, waarbij de normale waarden en normen gedurende een bepaalde afgebakende tijd even wegvallen en mensen dingen doen waar in het dagelijks leven eigenlijk geen ruimte voor is. Je ziet het bijvoorbeeld ook bij vrijgezellenfeestjes. Dat is ook zo’n moment van: even lekker helemaal ongeregeld zijn. En dan loopt de vrijgezel dus door de stad, verkleed als piemel of zoiets.’
Lekker stout doen.
‘Ja, het bewust overschrijden van normen. Maar het wordt dus wel ingekaderd in zo’n ritueel. In die zin proberen rituelen mensen als het ware een beetje te controleren. Niet zo lang geleden vierde men hier in Amsterdam-Noord en de Zaanstreek nog luilak. Ook dat was een soort wegsleep-gebeuren. Je moest alles veilig binnenzetten, anders was het wég hoor. Zo waren er in vroeger tijden door het jaar heen best veel momenten waarop het uit de hand kon lopen. De jaarmarkten, kermis, Sint-Maarten, Pasen. Dat is gaande de 20ste eeuw ingeklonken tot een paar vaste momenten, denk ik.’
Nog zo’n vast element: vechten met de politie. Afgelopen nieuwjaarsnacht werd de politie zelfs in de val gelokt en gericht beschoten met vuurwerkcakes. Hoort dat er ook bij?
‘Ja. Het is onderdeel van het kat-en-muisspel. Opwinding en spanning en sensatie. Het is: opwinding. Het is: bonding. En het is competitief: wie durft het meest, wie gaat het verst?
‘Bedenk daarbij dat je dit soort processen op een heel ander niveau ook ziet, maar dan bij onze toekomstige bestuurders. Ontgroeningsrituelen bij het corps kunnen ook ongecontroleerd en gewelddadig zijn, waarbij het draait om het creëren van verbondenheid door vernedering. Weliswaar probeert men dit uit te bannen, maar bedenk even: dat leden van het Amsterdams studentencorps vrouwen sperma-emmers noemden, was niet zo lang geleden (in 2023, red.). Het is vrijwel onmogelijk om dergelijke excessen eruit te krijgen.’
Waarom is het eigenlijk zinnig om dit soort tradities en rituelen te bestuderen?
‘Omdat het momenten zijn waarop sentimenten die er altijd zijn, sluimerend onder de oppervlakte, plotseling heel duidelijk zichtbaar worden. Het excessieve daarvan, vooral van die ruige rituelen, zegt iets over de samenleving als geheel. Allerlei agressie die speelt in de samenleving zie je samenkomen in zo’n moment.’
Is er tegenwoordig meer behoefte aan een drukventiel om af te reageren?
‘In het Nederland van vandaag moet alles op een bepaalde manier onder controle zijn. Er is heel weinig ruimte voor ruigheid. Het is best vol, er zijn overal regels. Er zijn houtstooknormen, houtkachels, pizzaoventjes en vuurkorven staan steeds meer ter discussie. Ik denk dat dit allemaal meespeelt.
‘Tegelijkertijd wordt het sentiment ‘je mag hier ook niks meer’ politiek enorm opgepakt en uitgebuit. Het is een sentiment dat zelfs een grote bestuurderspartij als de VVD politiek benut.’
Waarom uit die behoefte aan ontlading zich bij uitstek in vuurwerk of vreugdevuren?
‘Ik denk dat in elk mens wel een beetje een pyromaan zit. Denk aan mensen die een vuurkorfje of een open haard aansteken. Die fascinatie met vuur en vuurwerk en een beetje avontuur is vrijwel universeel.’
We gaan buiten barbecueën, terwijl je ook gewoon binnen kunt koken.
‘Nou, dat zou inderdaad een etnografisch onderzoek waard zijn. Wat zegt het eigenlijk dat protesterende boeren demonstratief op de snelweg vlees gaan staan braden? Het is een statement, een protest tegen de havermelk drinkende veganisten en steun aan de BBB. Anderen doen het in hun achtertuintje, zodat de buren denken: alweer die houtskoolrook. Je ruikt het, je ziet het. Barbecueën heeft een heel politieke connotatie: kijk ons eens normaal doen.’
Feit is dat er vanaf dit jaar een vuurwerkverbod is. In een opiniestuk betoogt u: wacht maar, ik denk dat we nu bijvoorbeeld meer vreugdevuren krijgen.
‘Ja, ik denk dat het spel tussen de burgers die dingen willen verbranden en de autoriteiten die dat willen tegenhouden doorgaat. We zullen in elk geval niet zoals vroeger thuis met die oliebollen gaan zitten reflecteren. Dus er gaan andere dingen gebeuren. Ik weet nog dat, in de jaren zestig, waar ik met mijn ouders woonde, buren de kerstboom brandend uit hun flat naar beneden gooiden.’
Het klinkt bijna dreigend: alsof dat straks gaat gebeuren.
‘Nou ja, het zou kunnen. Ik moet ook denken aan dat dorp Veen, waar ze al sinds jaar en dag de traditie hebben om auto’s en banden in de fik te steken. Daar worden speciaal autowrakken voor gekocht. Zoiets.’
Waar eindigt het?
‘Op een gegeven moment kan het imploderen. Denk aan die vuurvonkenstorm bij Scheveningen-Dorp en Duindorp in 2019. Lang durfden de instanties de hoogte van de brandstapel eigenlijk niet goed te controleren. Maar die vuurstorm heeft ertoe geleid dat de regels nu zijn aangescherpt. Ze hebben erover gedacht om die vuren te verbieden. Maar die vuren waren juist bedacht omdat daarvóór overal in de Haagse binnenstad kerstbomen werden gerausd en er kat-en-muisspelletjes met de ME werden gespeeld.’
Is er niet een heel nieuwe traditie te verzinnen?
‘Jawel. Dat probeert men ook, bijvoorbeeld door grote vuurwerkshows te organiseren. En ik denk ook dat sommige overheden iets met gereguleerde vreugdevuren gaan doen. Maar voor mensen die op allerlei manieren erg gehecht zijn aan vuurwerk afsteken, zal de overgang tijd kosten. Als je bent opgegroeid in een gezin waar vuurwerk er altijd bij hoorde, supergezellig met de buren op straat, zal die acceptatie lastig zijn. Dat kost tijd.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant