is Ombudsvrouw van de Volkskrant.
Twijfelt u nog of Alex Pretti, de ic-verpleegkundige die vorige zaterdag door ICE-agenten in Minneapolis werd doodgeschoten, kwaad in de zin had?
Waarschijnlijk niet als u de volledige verhalen in de Volkskrant heeft gelezen over de gebeurtenis. Daaruit bleek dat Pretti weliswaar een wapen droeg, en daar ook een vergunning voor had, maar dat hij geen moment aanstalten maakte om het te gebruiken. Hij filmde het optreden van de immigratiepolitie en lag een minuut later zelf bloedend op de grond, dood. Volgens zijn familie en collega’s was de 37-jarige zorgmedewerker vriendelijk, behulpzaam, maatschappelijk betrokken.
Heeft u alleen de koppen en intro’s gelezen, zoals veel mensen doen, dan kan er toch enige twijfel zijn. ‘Doodgeschoten Alex Pretti wordt weggezet als ‘binnenlandse terrorist’ – zijn nabestaanden weten beter’, stond bijvoorbeeld boven het postuum.
‘Was het doodschieten van betoger Alex Pretti in Minneapolis ‘zelfverdediging’ voor de betrokken agenten van immigratiedienst ICE?’, begon de intro van een reconstructie. ‘De ICE-leiding en president Trump beweren dat bij hoog en bij laag. Een analyse van de beelden vertelt een ander verhaal.’
Een kop die zondag op de site stond, en later werd veranderd: ‘Hoofd grenspolitie zegt dat Alex Pretti ‘maximale schade wilde aanrichten’’.
Over die laatste kan ik kort zijn: de kop werd niet voor niets aangepast. De krant dient geen contextloos doorgeefluik te zijn van de leugens van de regering-Trump, ook niet als deze, voor de goede verstaander, keurig tussen aanhalingstekens worden geplaatst.
Over de andere twee voorbeelden is meer te zeggen. Dat journalisten en eindredacteuren dol zijn op tegenstellingen, bijvoorbeeld, of constructies als: u denkt wellicht dat het zo zit, maar eigenlijk zit het zo. Uitleggen waarom dingen anders zijn dan verwacht is onze corebusiness, om het maar even in krukkige marketingtaal te zeggen. Koppen en intro’s moeten mensen bovendien verleiden om verder te lezen. Logisch dus om er spanning in aan te brengen.
Tot zover de normale nieuwswetten. Want de vraag is of die nog opgaan nu de regering-Trump zich pijlsnel ontwikkelt richting een autoritair regime, inclusief knokploegen en een bedrijvige propagandamachine.
Meerdere lezers meldden zich de afgelopen tijd in mijn inbox met zorgen over het al dan niet ‘kritiekloos’ overnemen van informatie uit Washington. ‘Zorg alsjeblieft dat je als krant zorgvuldig met je woordkeuze en duiding omgaat’, mailt een vrouw. ‘Journalisten worden de spreekbuis van de onderdrukker als ze onvoldoende context geven.’
Nu is er mijns inziens allerminst sprake van kritiekloosheid. De redactie documenteert het verval van de Amerikaanse democratie nauwgezet in nieuwsberichten, analyses, reportages, podcasts en commentaren.
De twee VS-correspondenten zijn zich juist zeer bewust van het belang van context. ‘Het staat voor ons buiten kijf dat wij informatie of verklaringen van de Amerikaanse overheid niet als feiten kunnen aannemen of brengen’, laten zij weten vanuit New York. ‘Er wordt hier simpelweg gelogen, en niet zelden.’ Om uitingen van de regering-Trump kunnen ze niet heen. ‘Maar wij zullen die voor de lezer moeten wegen.’
De casus-Pretti laat vooral zien dat er meer alertheid geboden is bij de wijze waarop verhalen in de etalage worden gezet. Zo vroeg een kritische en scherpe lezer zich op Bluesky af waarom de intro van de reconstructie begon ‘met de volledige lezing van de misdadigers’.
Op het platform, vooral bevolkt door progressieve bannelingen die het hobbesiaanse X hebben verlaten, was deze week meer discussie over de berichtgeving, niet alleen van de Volkskrant, maar ook van NRC en de NOS. De kritiek ging veelal over voorzichtige formuleringen en de prominente plek die de desinformatie van de regering-Trump kreeg, in koppen en intro’s dus, terwijl iedereen kon zien wat er was gebeurd.
In de koppen en intro’s van de Volkskrant werden de leugens uit Washington herhaald, maar ook direct tegengesproken. De intro van de reconstructie meldde dat de beelden ‘een ander verhaal vertellen’. Bij het postuum: ‘zijn nabestaanden weten beter’.
De aantrekkingskracht van deze enerzijds-anderzijds-formuleringen is begrijpelijk. Vanwege de eerdergenoemde spanning, om te beginnen. En lezers krijgen de gelegenheid om zelf een oordeel te vormen. Als mensen het gevoel hebben een standpunt opgedrongen te krijgen, dan is dat slecht voor hun vertrouwen in de journalistiek.
Tegelijkertijd is dit een uitzonderlijke situatie, zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘De communicatiestrategie is die van een autoritair regime. Er is sprake van een constante stroom aan onwaarheden. Door die te herhalen, loop je het risico ze te normaliseren. Dat lezers bij een label als ‘terrorist’ op een gegeven moment denken: ach ja, zo praten ze nu eenmaal.’
Vooral bij koppen en intro’s moet er sprake zijn van een zorgvuldige afweging, want vaak is dat het enige dat mensen lezen. Zeker online, waar ze eindeloos gedeeld kunnen worden op sociale media. ‘Daar vliegen de koppen contextloos voorbij. In die zin rust er echt een grotere verantwoordelijkheid op jullie dan vroeger.’
Uit onderzoek blijkt bovendien dat mensen vooral het begin en einde van informatie goed onthouden. Het maakt dus uit of je begint met de beweringen van de regering-Trump, of met de constatering dat de beelden laten zien dat er geen sprake was van zelfverdediging bij de ICE-agenten.
Vaak is de leugen óók het nieuws, en kunnen journalisten er niet omheen om die te citeren. Desinformatie-experts zoals De Vreese raden dan de zogenoemde truth sandwich aan: de onwaarheid inklemmen tussen twee lagen met juiste informatie.
Volgens deze methode moeten journalisten eerst de feiten weergeven, waarna de onwaarheid kan volgen. Belangrijk is dat het daar niet bij blijft, om een enerzijds-anderzijds-verhaal te vermijden. Het is niet voldoende om de leugen simpelweg tegenover de waarheid te zetten en lezers het bos in te sturen. Daarom moeten de feiten nogmaals worden genoemd, als afsluiting.
Voor een kop is dat veel te omslachtig, merkt De Vreese terecht op. ‘De uitdaging is dan om voor de gezonde, stevige boterhammen te gaan en niet voor de klodder mayonaise in het midden.’
Het is wellicht wennen dat deze desinformatiemethode, die bijvoorbeeld ook wordt aangeraden bij berichtgeving over extreemrechts en complotdenken, nu toepasbaar is op de uitingen van de Amerikaanse regering. Met de vurige liefde die de president schijnt te koesteren voor het fastfoodwezen, klinkt het ergens wel als een makkelijk te onthouden motto: vermijd de Maga-mayo.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant