Aanstaand premier Rob Jetten hoopt met zijn ‘samenwerkingskabinet’ een nieuwe politieke cultuur tot stand te brengen. Nu moet hij de sceptici nog zien te overtuigen.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Geleidelijk, en dan plotseling. Is dat de wijze waarop veranderingen tot stand komen in de Nederlandse politiek? Honderd dagen geleden wilde bijna niemand in Den Haag nog iets weten van een minderheidskabinet – te riskant – en bivakkeerde Rob Jetten in de Peilingwijzer rond de 17 zetels, achter CDA, GL-PvdA en PVV. Honderd dagen later heeft een minderheidscoalitie van slechts 66 zetels haar plannen gepresenteerd en mag de D66-leider als formateur een regeringsploeg samenstellen die zijn naam zal dragen: het kabinet-Jetten.
Het politieke humeur in Den Haag is in korte tijd onmiskenbaar verbeterd, in elk geval bij de partijen die nu de regering gaan vormen. Na de drie slopende formaties van het afgelopen decennium zijn de onderlinge verhoudingen dit keer tijdens de onderhandelingen voor de verandering beter geworden, in plaats van slechter.
Daar zijn wel offers voor gebracht. Jetten legde zich verrassend snel neer bij de blokkade van de VVD tegen een brede meerderheidscoalitie met GroenLinks-PvdA. De inschatting bij D66 was dat de partij van Dilan Yesilgöz hoogstens na langdurige druk overstag zou kunnen gaan en dat dan zelfs nog een mogelijke scheuring zou dreigen. Omgekeerd moest de VVD daarna accepeteren dat JA21 buiten de deur wordt gehouden.
Zo is veel politieke pijn voorkomen, maar het resultaat is dat Nederland plotseling aan de vooravond staat van een gewaagd politiek experiment in tijden van grote internationale onzekerheid. Voor het eerst in de naoorlogse geschiedenis komt er een minderheidskabinet zonder gedoogafspraken vooraf. En dat onder leiding van de meest progressieve premier sinds 2002, terwijl het land radicaler en rechtser is geworden.
Jetten ziet het als tekenen van een nieuw begin. Hij sprak vrijdag over ‘een nieuwe politiek, waar we samenwerken en verantwoordelijkheid dragen’, ‘politiek met een uitgestoken hand’, en ‘een nieuwe politiek waar we allemaal naar snakken’. ‘We brengen de politiek weer in beweging’, beloofde de D66-leider.
Bij de formatie is dat gelukt, maar nu moet blijken of Jetten ook de oppositie in beweging kan krijgen. De D66-leider zal er alles aan willen doen om niet weer ‘te verzanden in ruzies en oude tegenstellingen’, zoals hij zelf de afgelopen jaren omschreef. In landen als het Verenigd Koninkrijk en Duitsland bleek eerder al dat een regeringswisseling kortstondig tot optimisme kan leiden, maar dat de stemming ook ongekend snel omslaat als resultaten te lang uitblijven.
De constructie die D66, VVD en CDA nu hebben gekozen – met een coalitie die slechts 66 zetels heeft in de Tweede Kamer en 22 in de Eerste Kamer – draagt het gevaar van stroperigheid in zich. Het coalitieakkoord is ‘een openingsbod’, erkende informateur Rianne Letschert vrijdag. Jetten voorspelde zelf ook dat het ‘taai en hard werken’ wordt om de komende tijd meerderheden veilig te stellen.
Tegelijkertijd zal het nieuwe kabinet snel willen ‘leveren’ om de sceptici wind uit de zeilen te nemen. Zo is de hoop dat het asieldossier na jaren van politieke controverse de komende tijd wordt geneutraliseerd. De asielwetten van PVV-minister Marjolein Faber worden door het nieuwe kabinet overgenomen, de IND-procedures verder ingekort, de aanpak van overlastgevende asielszoekers wordt geïntensiveerd en er wordt geschermd met een stop op nareizigers als er een opvangcrisis dreigt.
Een ander onderwerp waarmee het minderheidskabinet snel daadkracht wil tonen, is het stikstofdossier. Het doel is volgens het coalitieakkoord om ‘zo snel mogelijk’ een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens in te voeren, zodat de vergunningverlening weer op gang komt. Dat kan meteen een eerste testcase worden voor Jettens nieuwe politiek. De vraag is vooral of een mogelijke deal over het stikstofdossier los te koppelen valt van de financiële keuzes die de coalitie op andere terreinen maakt. Gaat een partij als GroenLinks-PvdA op de korte termijn een politieke doorbraak op het stikstofdossier mogelijk maken, terwijl het minderheidskabinet op langere termijn miljardenbezuinigingen wil doorvoeren op zorg en sociale zekerheid, zoals een inperking van de ww-duur vanaf 2028?
Jetten wil ‘binnen thema’s’ onderhandelen om te voorkomen dat allerlei dossiers aan elkaar worden geknoopt en er een ‘permanente formatie’ ontstaat. Een omfloerste waarschuwing was er vrijdag al te horen voor zijn beoogde gesprekspartners. Een oppositie die zijn uitgestoken hand niet aanneemt, kan daar ook wel eens op afgerekend worden. Volgens Jetten zijn Nederlanders de oude praktijken ‘zat’. ‘Ze hebben de afgelopen jaren te vaak gezien dat de politiek heel veel praat, maar helemaal niks oplost.’
Tegelijkertijd zal Jetten beseffen dat er ook voor hem veel op het spel staat. Als resultaten uitblijven, kan zijn minderheidskabinet niet het symbool worden van een nieuwe politieke cultuur, maar eerder van een voortdurende politieke onbestuurbaarheid.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant