Vanuit rechtse hoek klinkt het verwijt dat links Nederland verdacht stil is als het gaat om het Iraanse volk en zijn opstand tegen het regime. Er zou sprake zijn van hypocrisie: wel kritisch zijn op Israël over Gaza, maar zwijgen over Iran? ‘Grote onzin en bijzonder pijnlijk.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
De laatste keer dat Pejman Akbarzadeh (45) contact had met Iran, lag de echtgenoot van zijn nicht vastgeketend aan een ziekenhuisbed. ‘Hij is neergeschoten door ordetroepen en vecht voor zijn leven’, vertelt de Iraanse Nederlander. ‘Als hij het overleeft, wacht de gevangenis.’
Akbarzadehs familielid is een van de vele Iraniërs die eind december in opstand kwamen vanwege de diepe economische malaise in het land. Al snel keerden de demonstranten zich tegen het islamitische regime, waarna de ordetroepen een slachting aanrichtten. Mensenrechtenorganisatie Hrana heeft tot nu toe zesduizend gedode demonstranten geïdentificeerd, lokale artsen schatten het aantal op 30 duizend.
Akbarzadeh kwam twintig jaar geleden naar Nederland en is directeur van Persian Dutch Network, een organisatie die de zichtbaarheid van de Iraanse diaspora wil vergroten. Hij is deze weken teleurgesteld over wat hij ziet als een gebrek aan solidariteit met het Iraanse volk. ‘Linkse activisten in Nederland zijn terecht heel kritisch over wat Israël doet in Gaza, maar nu in Iran in enkele dagen tijd duizenden mensen zijn vermoord, blijft het stil.’
Het is een verwijt dat ook in rechtse kringen veelvuldig klinkt. ‘Als je een grote mond hebt over Gaza, kan je ook een grote mond hebben over Iran’, zei BBB-fractievoorzitter Caroline van der Plas tegen De Telegraaf. Bestuurskundige Ehsan Jami betoogt in een opiniestuk in Het Parool dat de terughoudendheid laat zien ‘hoe diep links en islamisme verweven zijn’. Opiniemakers als Wierd Duk en Lale Gül ‘verklaren’ de ‘stilte’ door te suggereren dat de woede over Israël is ingegeven door antisemitisme. Of zoals het klinkt op X: ‘No Jews, no news.’
De geluiden hebben ook Michiel Servaes bereikt, directeur van Oxfam Novib, en een van de organisatoren van de Rode Lijn-demonstraties waarbij vorig jaar honderdduizenden mensen de straat op gingen. Servaes, die zelf een Joodse achtergrond heeft, vindt het ‘grote onzin en bijzonder pijnlijk’, dat er wordt gesuggereerd dat er antisemitische of andere kwalijke motieven zouden meespelen bij de keuzen die Oxfam-Novib maakt.
'Wij staan als organisatie uiteraard pal achter de Iraanse bevolking’, zegt hij. ‘Mensenrechten staan bij ons altijd voorop, ongeacht plaats, dader of slachtoffer. Dit in tegenstelling tot politici die Israëlische misdaden vergoelijken en ons nu de maat nemen over Iran.’
‘Ik vind het heel bevreemdend dat rechtse politici ons selectiviteit verwijten’, gaat hij verder. ‘De Rode Lijn-demonstraties waren bedoeld om van onze regering te eisen harder op te treden tegen Israël. De regering beroept zich bij oorlogsmisdaden in landen als Oekraïne of Myanmar terecht op internationaal recht, maar weigert het genocidale geweld van Israël te veroordelen en daarnaar te handelen. De Rode Lijn was een uiting van verontwaardiging over deze selectiviteit.’
Inzake Iran zijn regering en oppositie eensgezind in hun afkeer van het regime. Minister van Buitenlandse Zaken David van Weel heeft kort na de geweldsuitbarsting de Iraanse ambassadeur op het matje geroepen en gepleit voor meer sancties in EU-verband. ‘Er is dus geen Rode Lijn-demonstratie nodig om de regering tot actie aan te sporen’, zegt Servaes.
In de verkiezingsprogramma’s van de PVV en JA21 komt Iran niet voor. Zowel VVD als GroenLinks-PvdA stellen in hun verkiezingsprogramma dat de Iraanse Revolutionaire Garde op de Europese terreurlijst thuishoort, beide partijen pleiten voor sancties voor mensenrechtenschendingen en steun aan Iraanse vrijheidsbewegingen.
Het enige linkse geluid dat zich aan de kant van het Iraanse regime schaart, komt uit radicaal-communistische hoek, in Nederland niet in het parlement vertegenwoordigd maar online wel vrij actief. Zij bezien de wereld doorgaans als een geopolitiek schaakbord en houden autoritaire leiders zoals in Iran (maar ook Venezuela) de hand boven het hoofd, omdat de strijd tegen Amerika en het westerse imperialisme boven alles gaat.
Akbarzadeh is verbolgen over deze ‘ultra-linkse intellectuelen', die de schuld van de economische problemen in Iran eenzijdig bij de westerse sancties leggen. ‘Ze leggen alles langs hun anti-imperialistische meetlat terwijl de werkelijkheid eindeloos veel complexer is’, zegt hij. ‘De sancties spelen zeker een rol, maar de corruptie van het regime en de revolutionaire garde is minstens zo schadelijk.’
Ook in pro-Palestijnse kringen is het anti-imperialistische geluid hoorbaar, actiegroep Utrecht4Palestine zag zich vorige week daarom genoodzaakt een verklaring te publiceren op Instagram waarom zij zich achter de demonstranten scharen. ‘De vijand van mijn vijand is niet automatisch mijn vriend’, aldus het bericht. ‘En zeker niet wanneer die vijand zijn eigen bevolking onderdrukt en vermoordt.’
Het bericht spreekt over de ‘morele verplichting’ pal achter het Iraanse volk te staan en krijgt zowel bijval als woedende reacties. Deels uit eerdergenoemde communistische hoek, ‘jullie laten je voor een imperialistisch karretje spannen’, maar ook omdat wordt gevreesd voor de gevolgen voor de Palestijnen als het Iraanse regime valt. ‘Begrijpen jullie het dan echt niet?’, schrijft iemand. ‘Zonder Iran is alle hoop voor Palestina verloren.’
Medhat Alamawi (30), een van de schrijvers van het statement, stoort zich aan het ‘versimpelde wereldbeeld’ dat uit de reacties blijkt. Want de geopolitiek rond Iran laat zich niet in afgebakende ideologische hokjes plaatsen. Het regime onderdrukt de eigen bevolking en steunt daarnaast vijanden van Israël, een land dat op genocidale wijze tekeergaat tegen Palestijnen. Terreurorganisaties als Hamas drijven op Iraans geld, en ook de gevallen Syrische dictator Bashar al-Assad had de steun van Iran. Amerika steunt op zijn beurt de vijanden van Iran, waaronder dictatoriale landen als Saoedi-Arabië.
Het maakt Alamawi woedend dat een deel van de pro-Palestijnse beweging suggereert dat Iran iets geeft om Palestijnen, puur en alleen omdat Teheran gewapend verzet tegen Israël steunt. ‘Het is het Iraanse regime om macht te doen, het geeft niks om mensenrechten. Niet om die van de Iraniërs, noch die van de Palestijnen.’
Hij heeft dat zelf aan den lijve ondervonden. Alamawi is Palestijn en groeide op in vluchtelingenkamp Yarmouk in Syrië. ‘Assad heeft de Palestijnen in dat kamp aangevallen’, vertelt hij. ‘Mijn vrienden zijn voor mijn ogen door het hoofd geschoten, dat alles met hulp van Iran.’ Hij vertrok naar Gaza, waar zijn huis in 2014 bij een Israëlisch bombardement werd geraakt, waarna hij naar Nederland vluchtte.
Alamawi benadrukt dat het een kleine minderheid is binnen de pro-Palestijnse beweging die op deze ‘puur strategische’ manier naar Iran kijkt. Tegelijkertijd signaleert hij wel een bredere verlamming binnen de beweging als het om Iran gaat. Dat heeft alles te maken met Reza Pahlavi, de zoon van de oud-sjah die zich opwerpt als oppositieleider en een vriendschapsband met Israël belooft als hij aan de macht komt. Pahlavi zit in de Verenigde Staten in ballingschap, bezocht in 2023 de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en wordt door zowel Israëlische lobbygroepen als rechtse politici gepromoot.
Comité Vrij Iran organiseert om de dinsdag een protest bij de Iraanse ambassade en wordt geleid door onder meer de uitgesproken pro-Israëlische oud-politicus Uri Rosenthal (VVD) en Ronny Naftaniël, oud-directeur van het Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI). En half januari was er een solidariteitsdemonstratie op de Dam in Amsterdam, mede georganiseerd door de pro-Israëlische lobbyclub Standwithus. ‘Leve koning Pahlavi’, riep de menigte terwijl een afbeelding van ayatollah Ali Khamenei, de opperste leider van Iran, in vlammen opging.
Naast heel veel Iraanse vlaggen uit de tijd van de sjah, wapperen er ook Israëlische vlaggen op deze protesten. Op de Dam droeg een enkeling foto’s van Netanyahu en de Amerikaanse president Donald Trump. ‘Mensen uit onze beweging blijven dan thuis’, zegt Alamawi. ‘Hoe kun je demonstreren voor de vrijheid van een volk, met een vlag die staat voor de onderdrukking van een ander volk?’
De Iraanse Nederlander Akbarzadeh zit ook niet te wachten op Israëlische vlaggen bij demonstraties. ‘Die bijeenkomsten moeten uitsluitend patriottisch zijn’, vindt hij. Bovendien heeft hij argwaan over de intenties van Israël. ‘Je kunt stellen dat Israël de pro-democratische beweging in Iran steunt’, zegt hij. ‘Maar er zijn ook berichten dat Israël juist separatisten steunt en uit is op meer chaos.’
Maar net als veel andere Iraniërs is Akbarzadeh ervan overtuigd dat er zonder hulp van buiten nooit verandering zal komen. ‘We hebben Trump nodig. Ons volk is weerloos tegen dit moordlustige regime.’ Akbarzadeh ziet Pahlavi als de juiste man om Iran te leiden. ‘Ik geloof echt dat hij het beste voor heeft met het land en dat hij de banden met de rest van de wereld kan verbeteren. Hij belooft een democratische transitie en heeft veel steun. Zijn naam is de enige die veelvuldig klinkt op demonstraties zowel binnen Iran als in de diaspora.’
In Utrecht is twee weken geleden een wake georganiseerd voor de Iraanse doden, waarbij de organisatie vroeg Israëlische vlaggen en foto’s van Pahlavi thuis te laten. En afgelopen vrijdag zou Amnesty International een demonstratie houden voor de Iraanse ambassade, gericht op een breed publiek. Maar die werd op het laatste moment uit veiligheidsoverwegingen verboden door de gemeente.
‘Ontzettend jammer’, zegt GroenLinks-PvdA-senator Farah Karimi, die van plan was erheen te gaan. ‘Dit was een prachtige gelegenheid om voor de vrijheid van Iran te demonstreren.’ Want ook Karimi hoort in haar omgeving dat mensen andere demonstraties hebben gemeden vanwege de link met Israël en omdat ze door rechtse stemmen worden gekaapt.
Karimi (65), die begin jaren tachtig Iran ontvluchtte en sindsdien in Nederland woont, hoort in haar omgeving het ultralinkse geluid niet. ‘Daarop kan ik dus niet reflecteren.’ De kritiek van rechts vindt ze pijnlijk en misplaatst. ‘Dit zijn mensen die al tweeënhalf jaar de genocide in Gaza verdedigen. En nu verwijten ze mensen die al die tijd tegen genocide hebben geprotesteerd dat ze stil zijn?’ Het kwetst Karimi persoonlijk dat politici op uiterst rechts ‘de dappere demonstranten in Iran inzetten voor hun anti-islamagenda’.
Karimi heeft geen vertrouwen in Pahlavi. ‘Hij zit al 47 jaar in ballingschap en had zich als verbindend politiek leider kunnen ontwikkelen. In plaats daarvan was hij het grootste deel van de tijd volkomen onzichtbaar. De opstand in Iran is niet te danken aan Pahlavi, Trump of Israël, maar aan het Iraanse volk dat in verzet komt tegen een bruut regime. De echte oppositie, de knapste koppen van Iran, zitten in de gevangenis.’
Ze begrijpt dat veel Iraniërs zich wel aan Pahlavi vastklampen. Het doet haar denken aan 1979, toen ze zelf als activist deelnam aan de revolutie om Pahlavi’s vader ten val te brengen, die destijds op dictatoriale wijze regeerde. Karimi steunde, net als de meeste andere linkse Iraniërs, oppositieleider Ruhollah Khomeini, die in ballingschap zat en uiteindelijk de macht greep. ‘We vroegen ons af of hij betrouwbaar was. Maar ook toen dachten we: alles beter dan dit.’
Karimi kijkt dezer dagen met afgrijzen toe hoe Trumps oorlogsvloot Iran nadert. Ze vraagt zich ten zeerste af of een militaire aanval werkelijk zal leiden tot bescherming en bevrijding van de Iraanse bevolking. ‘Bovendien, als Amerika nu een oorlog begint zonder VN-mandaat, is dat de doodsteek voor het internationaal recht.’
Ze breekt zich het hoofd over hoe dan wel verder. ‘Daar is geen makkelijk antwoord op’, zegt ze. ‘Europa moet allereerst uit zijn verlamming komen en een eigen verhaal formuleren over Iran, los van Amerika en Israël.’ Karimi hamert op de noodzaak van een omwenteling van binnenuit. ‘Het regime staat nu met de rug tegen de muur, door diplomatieke druk kan er ruimte komen voor veranderingen in het nucleaire programma, verlichting van de sancties en grondwetswijzigingen’, zegt ze. ‘Maar het is moeilijk hoop te houden.’
Ook de Palestijnse zaak vereist een lange adem, weet Alamawi van Utrecht4Palestine. ‘Het Palestijns verzet bestond al voor de ayatollahs en zal ook na de ayatollahs doorgaan’, zegt hij. ‘En één ding is zeker: het is totale onzin dat dit wrede Iraanse regime onmisbaar is voor de Palestijnse zaak.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant