Nu alle gijzelaars uit Gaza terug zijn, na de vondst van de lichamelijke resten van de Israëlische politieman Ran Gvili, blikt VN-rapporteur voor marteling Alice Edwards terug op ‘een van de grootste gijzelingen in de wereldgeschiedenis’.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
‘Onpartijdigheid’ is cruciaal voor Alice Edwards. Haar werk als VN-rapporteur voor marteling draait, zegt ze, om waarheidsvinding ‘zonder politieke bijbedoelingen’. Zij sprak de Israëlische regering aan op marteling van Palestijnen in Israëlische gevangenissen en Palestijnse partijen op de onmenselijke behandeling van gijzelaars in de Gazastrook, in beide gevallen overigens zonder serieuze respons.
In maart brengt zij van haar bevindingen verslag uit aan de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties, evenals de andere 58 speciale rapporteurs. Deze rapporteurs zijn niet in dienst van de VN, maar doen als onbezoldigde experts, per land of thema, verslag van mensenrechtenschendingen wereldwijd. Edwards, een Australische jurist, is rapporteur sinds augustus 2022 en verwacht in maart te worden herbenoemd voor drie jaar. Zij spreekt telefonisch vanuit Genève.
Nu alle zijn gijzelaars teruggekeerd uit Gaza, en nu steeds meer van hen hun relaas hebben gedaan, blikt Edwards terug op een ongekend heftige periode, met een voor haar mandaat ongekend omvangrijke gebeurtenis. ‘Het was een van de grootste gijzelingen in de wereldgeschiedenis’, zegt ze, ‘te vergelijken met de ontvoering in Nigeria van schoolmeisjes door Boko Haram.’
Ze spreekt van een ‘zeer goed georkestreerde aanval op Israël’, vanuit de lucht, over land en zelfs over zee, op 7 oktober 2023. ‘Te midden van die chaos waren er allerlei vormen van marteling en mishandeling, naast de buitengerechtelijke executies. En vervolgens was er de gijzeling, met allerlei vormen van marteling. Het was de bedoeling maximale schade aan te richten met alle mogelijke middelen.’
De misdaden tegen de menselijkheid van Hamas maakten volgens Edwards deel uit van een systematische operatie. ‘Op 7 oktober werden mensen verbrand, opgesloten in hun huizen. Er werd geschoten op geslachtsdelen. Er waren meldingen van aanranding, van verkrachting van mensen die wegrenden van het Nova-festivalterrein. Allerlei soorten van schendingen, en dat allemaal op die ene dag.’
Belangrijker nog voor haar mandaat – foltering – was wat daarna gebeurde: de langdurige gijzeling van 251 mensen in Gaza. ‘Om te beginnen is een derde van hen niet levend teruggekeerd’, zegt ze. ‘Het was dus heel gevaarlijk om gegijzeld te zijn. Gijzeling is op zich al een schending van het internationaal recht, zonder uitzondering. Het Internationaal Verdrag tegen het Nemen van Gijzelaars stelt dat heel duidelijk. En het gaat bijna altijd gepaard met marteling en onmenselijke behandeling.
‘Er was bijvoorbeeld sprake van grote voedseltekorten en hongersnood. Velen keerden uitgemergeld terug. Het dagelijks onderhandelen over eten was een ware kwelling. Van iedereen die ooit tegen zijn wil is vastgehouden, weten we dat voedsel een essentieel onderdeel van het welzijn wordt in die donkere periodes. Alles wat je volgens het internationaal recht van detentie zou mogen verwachten, ontbrak in de tunnels, met name licht, ventilatie en beddengoed.
‘En velen hebben melding gemaakt van seksueel misbruik. Ik heb mensen geïnterviewd die vertelden over pervers seksueel gestaar, bekeken worden terwijl ze op het toilet zaten. Betasting van de vagina’s van vrouwen in een groep mannen en ander seksueel misbruik. En dagelijks moeten onderhandelen over je fysieke en geestelijke gezondheid, welzijn en veiligheid. Dus ja, echt, echt afschuwelijk.
‘Maar de grootste uitdaging was voor velen de psychologische marteling. De volslagen onzekerheid. Er was totale isolatie, totale afhankelijkheid van de ontvoerders. Volgens het internationaal recht is vijftien dagen zonder enig contact met de buitenwereld al een vorm van marteling. In dat opzicht werd er dus in veelvoud psychologisch gefolterd.
‘De gijzelaars bevonden zich in een juridisch zwart gat. Er was geen enkele manier om contact te krijgen met het Internationale Rode Kruis, er mochten geen onafhankelijke waarnemers komen, net zo min overigens als in de Israëlische detentiecentra waar Palestijnse gevangenen zitten.
‘In zo’n situatie heb je geen idee wat er gaande is. Zal ik het er levend vanaf brengen? Denken mensen dat ik dood ben? Wat is er met mijn familieleden gebeurd? Zo is de hele gijzeling een vorm van psychologische marteling. Bovendien werden velen onderworpen aan verschillende vormen van fysiek en seksueel geweld.’
Ook een reeks VN-instanties en organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch hebben vastgesteld dat Hamas en Islamitische Jihad misdrijven tegen de menselijkheid hebben gepleegd in Gaza (en dat Israël er genocide heeft gepleegd). Het Amnesty-rapport noemt Edwards ‘rijkelijk laat’, al zegt ze blij te zijn dat het er nu is.
‘Het is belangrijk dat degenen die mensenrechten verdedigen er aandacht aan besteden. Uiteindelijk hebben beide partijen, wil een vredesproces standhouden, behoefte aan waarheidsvinding, genezing en verantwoording voor wat is gebeurd, ook voor hun eigen aandeel in de schendingen.’
Waarheidsvinding is niet eenvoudig, zo bleek in Israël na 7 oktober 2023. Er gingen veel verhalen rond waarvan niet duidelijk was of ze waar waren. Berichten over veertig onthoofde baby’s, dat soort dingen. Propaganda tierde welig. De krant Haaretz waarschuwde tegen nepnieuws, omdat het ook betrouwbare informatie onbetrouwbaar maakt. Hoe gaat u daarmee om?
‘Een heel goed punt. Vooral in de directe nasleep van een crisis moet niet overhaast worden geoordeeld. Inderdaad waren die valse berichten schadelijk voor het achterhalen van de waarheid. Ook feiten werden niet meer geloofd. Waarheidsvinding moet zeer zorgvuldig gebeuren. Je moet de tijd nemen en voldoende mensen spreken.
‘Alle propaganda maakt het nog erger. Dat kom ik in veel conflicten tegen, omdat we ons tegenwoordig in een ander medialandschap bevinden. Ik mag niet zomaar afgaan op berichten in de media. Tijdens mijn veldbezoeken reis ik met een forensisch expert, gespecialeerd in het beoordelen van marteling.
‘Alles wat ik naar buiten breng is onder voorbehoud. Uiteindelijk stellen rechtbanken de volledige omvang van misdrijven vast. Maar het is belangrijk om de beschuldigingen in ieder geval naar buiten te brengen, althans geloofwaardige beschuldigingen die zijn verkregen zonder politieke bijbedoelingen. Mijn rol is de informatie voor te leggen aan de beschuldigde partijen.’
Veel geruchten gingen over seksueel geweld. Nog altijd staat de aard en schaal ervan niet geheel vast. Onduidelijk is of het misbruik van bovenaf was bevolen. Hoe ziet u dat?
‘Als rapporteur beschouw ik marteling als psychologisch, fysiek én seksueel. Het doel van de aanvallen op 7 oktober was zoveel mogelijk Joden te doden, angst en afschuw in de bevolking te zaaien en chaos te stichten. Binnen die context waren er allerlei vormen van marteling. Seksuele foltering was een integraal onderdeel van de intentie om de Israëlische bevolking maximaal leed, dood en angst toe te brengen. Maar het is aan rechters om te bepalen of er sprake was van gericht beleid.
‘Een ander, zeer juridisch punt: één seksueel misdrijf in de context van een wijdverbreide aanval is al een misdaad tegen de menselijkheid. Om dat vast te stellen heb je dus geen honderd verkrachtingen nodig. Zoals het Internationaal Strafhof en andere tribunalen hebben gezegd, kan één enkele aanranding een misdaad tegen de menselijkheid zijn als deze plaatsvindt binnen de context van een systematische aanval.’
Opsporing en vervolging van daders van dergelijke misdrijven is één ding, zegt Edwards. Minstens zo belangrijk is de nazorg voor de gijzelaars en hun familieleden. ‘Elk slachtoffer van welke vorm van marteling dan ook moet met respect en waardigheid worden behandeld. Ze moeten ondersteuning krijgen om hun leven weer op te pakken, wat na zulke beproevingen ongelooflijk moeilijk is.’
‘Ook de families, met name de kinderen, moeten als slachtoffer worden beschouwd. Ook zij lijden enorm, heb ik gezien bij alle gijzelaars met wie ik wereldwijd heb gewerkt. De familieleden hebben een vreselijke taak: de noodzaak om hun dierbaren vrij te krijgen en daarover te onderhandelen. Niet weten of ze leven of dood zijn, al die maanden geen informatie hebben. Hoe leg je dat uit aan hun kinderen? Waarom is papa of mama er niet?’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant