Seconde Van veel dingen vragen we ons niet meer af waar hun oorsprong ligt. In deze rubriek wordt gezocht naar het begin der dingen. Dit keer: de seconde.
Een bezoeker van Art Basel neemt een foto van Félix González-Torres’ ‘Untitled (Perfect Lovers)', (1991). juni 2025.
De Mississippi is een lange rivier en Mississippi is een lang woord, een leuk woord ook, met al die ss’en, i’s en dan ook nog twee p’s die het water al doen rimpelen. Toeval of een romantisch bewijs voor een wereld waarin alles met alles samenhangt, zoals in de kunst vaak het geval is? Tsjechov en zijn geweer, dat op het toneel af moest gaan als het eenmaal getoond was, W.F. Hermans en zijn mussen, die in een roman niet zonder reden van het dak vallen. In de echte wereld heerst het toeval, genadeloos, tot een vlinder met zijn vleugels slaat… Het bewijs voor toeval, voorlopig, komt dit keer bijvoorbeeld. De Nijl klinkt korter maar is langer dan de Mississippi.
Het gaat hier over de Mississippi omdat deze rivier in Amerika wordt gebruikt bij het tellen van een seconde. One Mississippi, two Mississippi, three Mississippi. In de tv-serie Friends telde Ross in de jaren negentig met deze methode tot vijf en kwam oranje uit een spraytan cabine (‘The one with Ross’s Tan’). Hij had gewoon tot vijf moeten tellen, niet moeten „mississippi’en’.
Hoe lang duurt een seconde? En wat duurt een seconde? Terwijl u dit leest besta ik al 1.947.042.000 seconden. Nee nu zijn het er al weer wat meer. Mississippi. Piccadilly, zeggen ze ook wel in Engeland, 21 in Nederland en Duitsland, tiktok in India.
Er zijn niet veel dingen die precies een seconde duren. In het kinderboek Just a Second noemt Steve Jenkins maar één ding dat een seconde duurt: een vleugelslag van een gier. In een boek met deze titel is dat wel heel weinig. Bijna alles duurt korter of langer. Een moment is langer, althans volgens de middeleeuwse monnik Beda, ongeveer 90 seconden. Een ogenblik of een oogwenk is korter. Je kunt in een seconde een paar keer met je ogen knipperen. Wel schreef Couperus: „Maar de bedoeling van het leven is de mensen meestal niet langer duidelijk dan de enkele seconde die verrassend helder een klein en gewoon voorval belicht, en daarna uitdooft in het vele, dat er schemert om heen.” Zo’n belangrijke seconde maak je maar een paar keer in je leven mee, of maar één keer, of helemaal niet. Maar elke seconde telt tot de ‘uiterste seconde’, zoals Vestdijk de dood inleidde, en die iedereen vroeg of laat zal meemaken. Wie deze zin leest is ook alweer iets ouder. Op weg naar het einde zul je misschien toch smeken om nog een seconde. En nog een. En nog een.
De seconde bestaat in theorie al veel langer dan in de praktijk. In oudheid en middeleeuwen dacht niemand in secondes. De eerste seconde in een Nederlandse krant wordt volgens Delpher pas genoemd in 1748, bij de veiling van een klok ‘alwaar men kan zien de tijd hoe laat het is’.
Ja, hoe zien wij de tijd? De seconde danken we aan de zon en de aarde die daar in een dag en een nacht omheen draait, aan de Mesopotamiërs die bedachten dat tellen met een systeem van zestig handig was, aan de Egyptenaren die bedachten dat je de dag en de nacht in kunt delen in elk twaalf uren en aan de Griek Ptolemaeus die zo’n 1.800 jaar geleden voor zijn astronomische berekeningen bedacht dat je een cirkel in zestig kleine stukken kon verdelen, in het Latijn waarin zijn boek de Almagest werd vertaald, partes minutae primae, en die stukken weer in zestig nog kleine stukken, de partes minutae secondae. Minuut betekent dus eigenlijk klein en seconde tweede. In het Engels betekent het allebei, daarin kun je ‘a minute minute’ zeggen, en ‘a second second’ en zelfs ‘a second hand second hand’ (een tweedehands secondewijzer).
De Perzische geleerde Al-Biruni was een van de eersten die, in de elfde eeuw, de minuten en seconden systematisch gebruikte als tijdseenheid. Het duurde toen toch nog eeuwen voor ze in de praktijk gebruikt werden. Een betrouwbare secondewijzer werd pas mogelijk nadat Christiaan Huygens in 1656 de penduleklok had uitgevonden.
Maar de seconde is nog steeds niet echt tot ons dagelijks tijdsgevoel doorgedrongen, in ieder geval niet in het enkelvoud. Kerkklokken hebben meestal geen secondewijzer, in het spoorboekje komt hij niet voor; geen trein vertrekt om 3 seconden over twaalf of om 20.30.05. Ook afspraken worden nog niet op de seconde gemaakt. Om 2 over kwart over 10 bij de ingang? De seconde is van alle tijdsconstructies de minst geïnternaliseerde. Hij heeft een vrij slechte naam. De seconde is iets voor schoolfrikken en kapitalisten, voor wie tijd vlijt en geld is, en lanterfanten een misdaad. Efficiëntie in plaats van dromen. Ik droom dat geen seconde de uiterste seconde zal zijn, in ieder geval niet deze, laat me in ieder geval nog 1 keer Mississippi zeggen.
Penduleklok, in 1656 uitgevonden door Christiaan Huygens.
De definitie van de seconde is in de loop der tijd ook nog eens veranderd. De Fransen hebben na de revolutie van 1789 geprobeerd hem korter te maken door een decimaal stelsel in te voeren voor vrijwel alle tijdseenheden, van maand tot seconde. De revolutionaire seconde duurde korter dan die van het ancien regime. Maar het decimale systeem heeft het niet gehaald, volgens Piet de Rooy, schrijver van het vorig jaar verschenen heerlijk dikke De tijd, de waarheid & de geschiedenis. Hoe onze wereld in elkaar zit, vooral niet omdat de mensen geen afscheid wilden nemen van de katholieke feestdagen die in het nieuwe systeem ook verdwenen.
Een seconde was eerst 86.400ste deel van een etmaal. Toen bleek dat een etmaal niet altijd even lang duurde werd die definitie vervangen door één 31.556.925,9747ste van het jaar 1900. In de jaren zestig werd de definitie van de seconde als deel van de aardse tijd helemaal losgelaten. Een seconde is nu de tijdsduur van 9.192.631.770 trillingen van een cesium-133-atoom in rust.
Aha.
Mens en maatschappij zijn allebei vaak met uurwerken vergeleken, ten goede of ten kwade, zoals later met computers. Arianne Baggerman toont in het ook heerlijk dikke boek De storm die wij vooruitgang noemen (2025) een aardige tekening van een ‘staand en wandelend mens horologie” uit 1802. Het mooiste kunstwerk waarin seconde een rol spelen is Untitled (Perfect Lovers) uit 1991 van Félix González-Torres. Het werk, dat hij maakte kort nadat zijn geliefde was gediagnostiseerd met aids, bestaat uit twee goedkope wandklokken die op hetzelfde moment zijn aangezet. Lang lopen ze synchroon, maar onvermijdelijk is het moment dat er een sneller of langzamer gaat lopen of helemaal stil valt. González-Torres schreef voor dat de klok gerepareerd of vervangen moet worden als hij het begeeft, maar mij lijkt het nog mooier als het gewoon zo blijft. Of toch niet? Een eerste seconde. Een nieuw begin. Mississippi. Mississippi. Misssssissssipppppiiiiii.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC