Maar liefst vier theatermakers maken voorstellingen over grensoverschrijdend gedrag in de cultuursector. Raygin Fullinck, Ada Ozdogan, Florian Myjer en Valentijn Dhaenens leggen net andere accenten, maar allemaal stellen ze de vraag: hoe kun je het wél goed doen?
schrijft voor de Volkskrant over theater en podcasts.
‘Het gaat erom wat jij nodig hebt. Mijn schuld naast jouw gerechtigheid’, zegt theaterregisseur Sven in de voorstelling Hoge bomen tegen Leyla, een actrice wier grenzen hij een aantal jaar geleden seksueel heeft overschreden. Nu wil hij boete doen en zijn daderschap onderzoeken in een voorstelling, waarvoor hij Leyla nodig heeft. Zij vraagt zich af of hij haar niet simpelweg wil gebruiken om weer aan het werk te kunnen.
Hoge bomen, met een slimme tekst van Koen Caris, laat je nadenken over wat vergelding is, en wanneer iemand echt rekenschap aflegt voor zijn daden. Dit regiedebuut van Raygin Fullinck (30) bij Theater Bellevue kreeg na de première afgelopen oktober lovende recensies. Nu stapt Fullinck theaterwerkplaats De Sloot in Amsterdam binnen, waar hij direct complimenten krijgt van zijn collega’s, regisseur Ada Ozdogan (36) en acteur en theatermaker Florian Myjer (33). ‘Hoge bomen was supergoed!’, roept Ozdogan.
Ook Ozdogan maakte een voorstelling over grensoverschrijdend gedrag in de cultuursector. In The Imposter, dat vorige week in première ging, is het misbruik van een iets andere orde: filmregisseur Donna creëerde een toxische werkomgeving gebaseerd op angst en wordt daarvoor aangeklaagd door twee acteurs. Ozdogan maakt vaak grappig, geëngageerd werk met een filmische stijl en absurdistische elementen. In The Imposter lopen scènes uit Donna’s films en momenten uit de rechtszaak door elkaar heen.
De nieuwe voorstelling van Florian Myjer, The Actor, is vanaf april te zien bij zijn eigen gezelschap Oh Deer. Daarin volgen we een acteur die aan de vooravond staat van zijn grote doorbraak als Hamlet. Plots wordt de regisseur van het stuk beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag. Kan de acteur nog het podium op?
Elk van de drie voorstellingen houdt de theatersector, waarvan de regisseurs deel uitmaken, een spiegel voor. Sinds de #MeToo-beweging van 2017 zijn ook in dit veld verhalen naar buiten gekomen over veelal mannen die in meer of mindere mate over de schreef zijn gegaan bij hun acteurs of personeel. Marcus Azzini, artistiek directeur van Theater Oostpool, vertrok in 2020 na verhalen over seksuele intimidatie en pesterijen. Bij Internationaal Theater Amsterdam (ITA) werd artistiek directeur Ivo van Hove in 2024 beschuldigd van het creëren en in stand houden van een onveilige en giftige werkcultuur. In datzelfde jaar kwamen over de Vlaamse choreograaf Anne Teresa De Keersmaeker eveneens verhalen naar buiten over een intimiderende werkomgeving.
De drie theatermakers die zich nu in een voorstelling over deze thematiek buigen, vragen zich allemaal af hoe je het als leidinggevende wél goed kunt doen. Ozdogan: ‘Ik ben regisseur, dus ik ben een potentiële dader. Ik begrijp de drive om hoge kunst te maken en van anderen te verwachten dat ze er evenveel passie in stoppen.’ In The Imposter pusht filmregisseur Donna haar acteurs soms tot het uiterste, omdat ze op zoek is naar het beste shot. Moet er voor een scène een hoofd tegen een wasbak aan knallen? Dan ga je door totdat het bloedt.
Dat gaat duidelijk te ver, stelt Ozdogan. In The Actor is Myjer meer geïnteresseerd in een grijs gebied, waarbij het niet meteen duidelijk is of wat iemand doet verkeerd is. ‘Ik vind de relatie tussen een acteur en een regisseur interessant, omdat er over en weer kwetsbaarheid en bewondering bij komen kijken. De acteur is in feite afhankelijk van de regisseur; wanneer gaat die een grens over en wanneer laat de acteur over zijn grenzen gaan?’
Fullinck vindt de onderlinge relaties tussen mensen eveneens interessant, waardoor hij zich in Hoge bomen niet alleen op het perspectief van het slachtoffer wilde richten. ‘Ik denk dat het publiek dan vooral bezig zou zijn met wat er precies tussen Leyla en de regisseur is gebeurd. Door de twee personages tegenover elkaar te zetten, gaat het over een wisselwerking, over echte mensen die proberen met elkaar door te gaan nadat er iets afschuwelijks is gebeurd.’
Waar de dader in Hoge bomen ergens nog goede intenties lijkt te hebben, is de dader in het recente Powerplay van de Vlaamse acteur en regisseur Valentijn Dhaenens (49) veel minder ambigu. Pedro is een witte man van middelbare leeftijd die vanwege zijn grensoverschrijdend wangedrag is gecanceld. Nu vraagt hij een jonge, zwarte actrice om samen met hem een voorstelling te maken, maar heel oprecht lijken zijn intenties niet; hij wil zich met deze voorstelling vrijpleiten zodat hij weer het podium op kan.
Aan de telefoon licht Dhaenens toe: ‘In België zijn er de afgelopen jaren veel podiumkunstenaars geweest die grensoverschrijdend gedrag hebben vertoond.’ Zo werd onder anderen Jan Fabre beschuldigd van ongewenst seksueel gedrag en machtsmisbruik; hij werd veroordeeld tot 18 maanden gevangenisstraf.
Dhaenens vindt dat geen van de beschuldigden echt goed berouw heeft getoond. ‘‘Sorry dat ik te ver ben gegaan’, zeggen ze, ‘mijn hart was te groot.’ Daarmee stellen ze zichzelf centraal, maar de meeste slachtoffers willen vooral begrip voor wat hún is aangedaan. Ze willen empathie en oprechte spijt.’
Voor daders die dat niet kunnen opbrengen, hoeven we dan ook geen begrip te hebben, vindt Dhaenens. ‘Bovendien is er al veel empathie voor hen; sommige mensen vinden dat zij in de media al overdadig worden gestraft voor hun daden.’ Hij vertelt zuchtend over een theatershow van Bart De Pauw, een van zijn voetstuk gevallen tv-maker, waarin die zijn grensoverschrijdende gedrag relativeert met grappen. Desondanks sloeg de show aan bij het grote publiek.
Dhaenens studeerde in 2000 af aan het Conservatorium van Antwerpen, toen het naar zijn zeggen normaal was dat je grenzen door docenten voortdurend werden overschreden. ‘Dat moest als een bevrijding worden ervaren. Soms vernederde een leraar mij om mijn diepste emoties te kunnen bereiken. ‘Ik geloof u niet’, zei die dan wel honderd keer achter elkaar als ik een bepaalde zin uitsprak. Als ik erin slaagde om die vernedering te doorstaan, had ik iets overwonnen. Ik voelde me daar nooit prettig bij.’
Ozdogan en Myjer zijn eveneens opgeleid binnen een cultuur waarin docenten heel ver gingen. Beiden studeerden ze af aan de Toneelacademie Maastricht, respectievelijk in 2014 en 2017. ‘Ik heb er met veel plezier gestudeerd’, zegt Myjer, ‘maar je leert dat het een kwaliteit is om dingen te kunnen incasseren. Soms ten koste van jezelf.’
Ozdogan: ‘Sommige docenten hadden relaties met studenten. Ik probeerde te denken: ik zit op een kunstacademie, dit hoort erbij. Maar ik voelde me niet helemaal chill tegenover de bijna alleen maar mannelijke docenten, die de avond ervoor nog met mijn jaargenoot hadden getongd in de kroeg.’
Fullinck, onlangs afgestudeerd aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, deelt regisseurs grofweg op in twee verschillende groepen: degenen die vanuit conflict werken en degenen die vanuit harmonie werken. ‘Vanuit conflict werken zorgt ervoor dat iedereen meteen op scherp staat en je in heel korte tijd geweldige dingen kunt maken. Maar dat is volgens mij erg destructief.’
Voorbeelden van makers die vanuit conflict werken zijn er legio, te beginnen bij Ivo van Hove, die jarenlang hoge ogen gooide met zijn schurende voorstellingen. Slechts een handjevol makers heeft expliciet andere vertrekpunten; dramaturgen Paulien Geerlings en Nina van Tongeren stellen zorgzaamheid centraal in hun werk.
Tijdens Fullincks studie begon er al meer aandacht te komen voor werken vanuit harmonie. ‘Maar die benadering kost veel tijd en energie.’
Myjer: ‘Op school kregen we impliciet ingeprent dat als iets te harmonieus verloopt, het automatisch minder goed is.’
Ozdogan: ‘Ik vind juist dat het beste werk gemaakt wordt vanuit spelplezier.’
Dhaenens: ‘Het idee dat er conflict moet zijn tussen twee acteurs om conflict te kunnen spelen is volgens mij totaal onwaar. De twee acteurs uit Powerplay waarderen elkaar enorm, ze lachen veel en hebben een goede tijd samen.’
Werken vanuit harmonie hebben ze allemaal al doende moeten leren. Tegenwoordig zijn er wel meer mechanismen waardoor een fijne, veilige sfeer makkelijker wordt opgebouwd. Myjer vertelt over het verrijkende contact dat hij voor The Actor had met een vertrouwenspersoon. ‘Tijdens een gesprek met zo iemand kun je het zo specifiek als je wil hebben over omgangsvormen. Wij bespraken bijvoorbeeld alcoholgebruik: wanneer en hoeveel kun je drinken? Onder werktijd drinken we sowieso niet, maar is een premièrefeestje werk?’
Het vastleggen van je alcoholconsumptie klinkt wel weinig spontaan. Fullinck ziet dat anders: ‘De taak van een regisseur is dat je kaders creëert waarbinnen je het voor de anderen leuk maakt. Zodat je professioneel plezier kunt hebben.’
Een methode die Fullinck, Myjer en Ozdogan dagelijks toepassen om een goede sfeer te creëren tijdens repetities is om te beginnen en af te sluiten met zogeheten incheckmomenten. Hoe voelt iedereen zich, wil iemand iets kwijt?
Fullinck: ‘Het heeft wel iets kinderachtigs omdat je in een kring zit met elkaar.’
Ozdogan: ‘Haha, alsof je op de kleuterschool een kringgesprek hebt.’
Fullinck: ‘Maar je wil gewoon weten: hoe zitten we erbij vandaag? In plaats van meteen bij een scène op de vloer te beginnen.’
Ozdogan: ‘Tijdens zo’n incheckmoment zeggen mensen vaak: ‘Ik ben oké.’ Maar laatst was er iemand die zei: ‘Ik weet even niet hoe ik me voel.’ Ik zag achter haar ogen tranen opkomen en wilde haar de ruimte geven. Dat leidde tot een mooi gesprek waarin de anderen haar echt probeerden te ondersteunen, waardoor de repetities die dag ook fijn verliepen.’
Toch reikt je macht als regisseur maar tot een bepaalde hoogte. Je bent namelijk afhankelijk van een gezelschap of een productiehuis waarvoor je werkt en dat jij tevreden wil houden. Ozdogan voelde zich jaren geleden verplicht om in een vroeg stadium in het repetitieproces al mensen van het productiehuis mee te laten kijken. Een van de acteurs zei achteraf tegen haar dat hij zich niet zo veilig had gevoeld door hun aanwezigheid. ‘Ik schrok ervan dat ik niet genoeg oog had voor de behoeften van mijn acteurs en heb even gehuild op de wc.’
Voor Donna uit haar voorstelling geldt bijvoorbeeld ook dat ze de acteurs in de scène met de wasbak en de bloedneus zo pusht omdat de producenten in haar nek hijgen. Dat ze die druk ervaart pleit haar niet vrij, maar legt de verantwoordelijkheid ook bij anderen. Want als regisseur sta je zeker niet aan de top van de macht, vindt Ozdogan. ‘Het productiehuis staat boven je.’
Daarom vindt Ozdogan dat er vanuit de gezelschappen en productiehuizen meer zorg voor álle werknemers, onder wie ook regisseurs, moet zijn. ‘Zij moeten een veilige omgeving creëren waardoor ik me op het creatieve proces kan richten. In het verleden heb ik gemerkt dat het lang niet altijd gebeurt, wat vaak te maken heeft met geld.’ Met meer middelen ligt er namelijk minder druk op de werknemers. Met minder haast en minder stress wordt het werk beter; met meer repetitietijd is werken vanuit harmonie haalbaarder.
Bovendien kun je dan standaard regieassistenten of productieleiders aanstellen, waardoor processen soepeler verlopen. Fullinck: ‘Toen ik net in het theater kwam werken, merkte ik: er is nergens een hr-afdeling. Vertrouwenspersonen zijn er vooral voor als het helemaal misgaat. Een productieleider zou voortdurend op de mensen kunnen letten en tijdig aan de bel trekken als een van hen iets nodig heeft.’
Een potentiële dader die grenzen overschrijdt staat dus vaak niet op zichzelf; diegene kan lang zijn gang gaan omdat er niet genoeg mechanismen werkzaam zijn die een veilige werksfeer garanderen. Ozdogan probeert in haar voorstelling daarom het gehele systeem te doorgronden. ‘We moeten erachter komen hoe iemand tot bepaalde daden komt en waarom sommigen het machtsmisbruik in stand houden. Waardoor ontstaan al deze puisten binnen ons veld?’
Een vraag die alle vier de regisseurs bezighoudt is of iemand die grenzen heeft overschreden weer kan terugkeren in het veld. ‘We moeten accepteren dat mensen fouten maken’, vindt Ozdogan.
Fullinck is het daar deels mee eens: ‘In Hoge bomen vraagt Leyla aan de dader: ‘Waarom word je geen buschauffeur?’ We hebben een rechtssysteem en als mensen hun straf hebben uitgezeten mogen ze natuurlijk weer de maatschappij in. Maar misschien zijn sommige mensen, hoe geniaal ze ook zijn, niet capabel genoeg om de verantwoordelijkheid te dragen die bij dit werk hoort.’ Dan kun je altijd ander werk gaan doen waarbij het risico op het overschrijden van grenzen van je collega’s kleiner is, zoals een bus besturen.
Myjer knikt: ‘Er zijn mensen die niet met macht kunnen omgaan. Dan ben je ongeschikt voor zo’n functie.’
Dhaenens: ‘Kunnen mensen terugkeren? Natuurlijk. Maar ik vind het schokkend dat zo veel mannen die in de fout zijn gegaan zo weinig introspectie tonen. Ik zit te wachten op iemand die echt begrijpt wat de impact was van wat hij een ander heeft aangedaan.’
In Powerplay komt dader Pedro uiteindelijk niet tot zo’n moment van inzicht. De voorstelling belicht slechts een systeem waarin sommigen privileges en macht hebben en anderen afhankelijk zijn. Dhaenens wilde dat laten zien en geen ideale reactie van een dader tonen. ‘Ik moet toch ook een beetje eerlijk zijn’, zegt hij, ‘en geen utopie schetsen in mijn werk.’
Powerplay van Valentijn Dhaenens/KVS is in België te zien t/m 12/2.
The Imposter van Ada Ozdogan/Orkater is op tournee door Nederland t/m 6/3.
The Actor van Florian Myjer/Oh Deer gaat in Theater Frascati in Amsterdam in première op 2/4.
Culturele bagage, de cultuur- en tijdgeestpodcast van de Volkskrant, gaat op tour! Het thema van de liveshow is ‘Welkom terug in het patriarchaat’. Het wordt een spoedcursus leren herkennen en omgaan met alle nieuwe vormen van hedendaags seksisme. Hoe ziet het patriarchaat er van binnen uit? En hoe kieper je het desgewenst omver? Kijk hier voor tourdata en kaartjes.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant