Russische diaspora Een nieuwe werkgroep moet Russische dissidenten de kans geven op Europees niveau mee te praten over onderwerpen die Rusland aangaan. Het resultaat is knallende ruzie.
Michaïl Chodorkovski in Helsinki, in februari 2024.
Het conflict dat de Russische oppositie op een haar na deed scheuren, begon afgelopen december in een restaurant in Parijs. Gastheer is die avond de Russische politicus en zakenman Michaïl Chodorkovski, voormalig politiek gevangene en een van de kopstukken binnen de Russische democratische oppositie in ballingschap. Hij heeft enkele prominente Russische politici en anti-Poetin-activisten uitgenodigd om de lancering te bespreken van een Rusland-platform binnen de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE).
Het doel: een overlegorgaan creëren tussen democratische Russische groeperingen en de in Straatsburg gevestigde Raad van Europa, die zich met 46 deelnemende landen toelegt op het bevorderen en beschermen van mensenrechten en democratie. Na de invasie van Oekraïne in 2022 werd Poetins Rusland uit de organisatie en de bijbehorende assemblee gegooid. Kritische Russen willen met hun werkgroep, voluit Platform voor dialoog met Russische democratische krachten, mee kunnen blijven praten over onderwerpen die hen aangaan, zoals visa en verblijfsvergunningen, de rechten van Russischsprekende minderheden in Europa en steun aan onafhankelijke Russischtalige media. Idealiter gebeurt dat eensgezind, maar in Parijs wordt opnieuw duidelijk hoe verdeeld de Russische oppositie is. Tijdens het dessert loopt het etentje uit op een knallende ruzie, gevolgd door weken van moddergooien op sociale media.
In de samenwerking met PACE neemt de invloedrijke politicus en voormalig oliemagnaat Chodorkovski het voortouw. Tien jaar zat hij in een Russisch strafkamp tot hij in 2013 gratie kreeg en door Poetin het land uit werd gejaagd. In ballingschap in Europa onderneemt de vermogende zakenman allerlei politieke, journalistieke en humanitaire initiatieven. Daarmee creëert hij een stevig draagvlak binnen de (Poetin-kritische) migrantengemeenschap, maar hij maakt met zijn koppige en soms wat hautaine opstelling ook vijanden. Na de Russische invasie van Oekraïne richt hij, samen met schaakgrootmeester Garri Kasparov, het Anti-Oorlog Comité (AOC) op, dat zich richt op het bestrijden van Poetin en het bevorderen van regime change in Rusland. „Het AOC is geen anti-oorlogsbeweging, maar een politieke organisatie geleid door Chodorkovski, die invloedrijke personen binnen de Russische emigratie probeert te verenigen”, zei journalist Jevgeni Kiseljov in 2024 tegen NRC.
Daartoe stelde het AOC in 2023 de ‘Berlijn-verklaring’ op, die prominente Poetin-critici moet verenigen achter een reeks doelen, waaronder het beëindigen van de „misdadige” oorlog tegen Oekraïne, de berechting van oorlogsmisdadigers, het vormen van „een vrij, rechtsstatelijk en federaal Rusland” en het stoppen van Poetins „imperialistische beleid.” Om zitting te krijgen in de Rusland-werkgroep moeten kandidaten de verklaring hebben getekend en de Oekraïense territoriale integriteit erkennen, inclusief de in 2014 geannexeerde Krim. Ze moeten de Europese democratische waarden onderschrijven én mogen de afgelopen vijf jaar geen inkomen hebben ontvangen van Kremlin-gelieerde instellingen. De werkgroep zal vier keer per jaar bijeenkomen.
De aansluiting bij de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa wordt door de aanwezigen in het Parijse restaurant beschouwd als een belangrijke stap in het behartigen van de belangen van dissidente Russen in Europa. Zij willen graag inspraak over de steeds hardere Europese sancties. De recente afschaffing van multi-entry visa voor Russische staatsburgers, waarmee de EU Kremlin-ondermijning wil voorkomen, leidde tot woede onder kritische Russen, die de maatregel „contraproductief” noemden. In plaats van kwaadwillende Kremlin-agenten zouden politici, anti-oorlogsactivisten en journalisten er de dupe van worden.
Maar hoeveel eensgezindheid de Russische oppositie in Europa ook wil uitstralen, keer op keer blijkt ze hopeloos verdeeld. De ‘Russische democratische krachten’ vormen een bont gezelschap van individuen en groeperingen, die het zelden eens zijn over de beste politieke strategieën in hun strijd tegen Poetin. Ook over de aanpak van de Oekraïne-oorlog lopen de meningen uiteen. Een belangrijk struikelblok is de vraag wie zij precies representeren. Door de jarenlange censuur, vervolging en uitsluiting door het Poetin-regime beschikken democratische Russen in ballingschap over geen enkel meetbaar mandaat in eigen land. Veel prominente dissidenten wonen al jaren niet meer in Rusland, hebben vaak andere nationaliteiten verkregen, en voelen zich afgesneden van hun achterban. Deze obstakels zijn al jaren voer voor conflicten en ruzies en geeft Poetin een prachtig excuus om zijn vijanden als „westerse agenten” weg te zetten.
Tijdens Chodorkovski’s etentje komen de spanningen tot uitbarsting. Bij hem aan tafel: enkele invloedrijke afgevaardigden van belangenorganisaties als de Free Russia Foundation, voormalig wereldkampioen schaak Kasparov en de politicus Vladimir Kara-Moerza. Hij werd in 2023 in Rusland tot 25 jaar cel veroordeeld wegens „verraad” en kwam vorig jaar vrij in een grote gevangenenruil. Het etentje verloopt in eerste instantie gemoedelijk, zullen aanwezigen achteraf vertellen in talloze interviews. Tot het dessert, wanneer Kasparov uithaalt naar Kara-Moerza en hem op felle toon verwijt dat hij de Berlijn-verklaring niet heeft ondertekend en te weinig doet om de oorlog te stoppen.
Na Kara-Moerza’s verweer dat hij niet kón tekenen omdat hij in Rusland in de gevangenis zat, dient Kasparov hem hatelijk van repliek. Kara-Moerza zou „koketteren” met zijn celtijd die qua duur niet in de buurt komt van de tien jaar die Chodorkovski doorbracht in Russische gevangenschap. Ook verwijt hij Kara-Moerza standpunten af te willen zwakken over de Oekraïne-oorlog, de status van de Krim en het imperialistische karakter van de Russische staat. Volgens aanwezigen had Kasparov Kara-Moerza een „schurk” genoemd en beweerd dat híj degene was die de politicus uit de Russische gevangenis had „gesleept.”
Garri Kasparov was een van de aanwezigen op een etentje van de Russische oppositie in Parijs.
Oppositiepoliticus Vladimir Kara-Moerza sprak in 2024 de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa toe.
De volgende dag maakt Kara-Moerza bekend dat hij uit Chodorkovski’s Anti-Oorlog Comité stapte. „Het is voor mij onmogelijk om in één organisatie te blijven met Garri Kasparov, die lage persoonlijke beledigingen kennelijk een aanvaardbare methode vindt in [onze] politieke strijd”, schrijft de politicus op Facebook. Kasparov verwijt Kara-Moerza dat hij de gewapende strijd tegen Poetin schuwt. „Wij moeten Oekraïne 100 procent steunen, indien nodig ook met wapens. Het is de enige manier voor Rusland om uit deze historische impasse te geraken”, aldus Kasparov in een interview met de Russische zender Dozjd. Wekenlang beheerst de rel het nieuws en de talkshows in de onafhankelijke Russische media.
Het oeverloze gekissebis geeft nieuwe zuurstof aan de veelgehoorde kritiek van zowel Russen als Oekraïners dat Russische politici in ballingschap te veel in hun eigen bubbel leven, en vaak drukker zijn met het bestrijden van elkaar dan van Poetin. Hetzij uit ongemak over het Oekraïense leed, hetzij uit luiheid of uit politiek opportunisme, aldus veelgehoorde verwijten. Volgens journalist Andrej Archangelski vrezen Russische politici hun lamgeslagen achterban van zich te vervreemden als ze hameren op het leed in Oekraïne.
Eén belangrijke oppositiefiguur is afwezig bij het etentje: Joelia Navalnaja, echtgenote van de in 2024 in Russische gevangenschap vermoorde oppositieleider Aleksej Navalny. Sinds de dood van haar man heeft zij het leiderschap overgenomen van diens anticorruptiestichting FBK en profileert zij zich als zijn opvolger. Van tegenstanders krijgt zij geregeld het verwijt dat zij zich publiekelijk te weinig uitspreekt tegen de oorlog uit vrees nationalistische Russen van zich te vervreemden. Sommigen verwijten haar en haar overleden man Ruslands imperialistische buitenlandbeleid voort te willen zetten en een koloniale blik te hebben op het multi-etnische Rusland. Bovendien maken vertegenwoordigers van het FBK zich regelmatig ongeliefd door hun polemische opstelling en weigering om samen te werken met andere oppositiegroepen.
Joelia Navalnaja . EPA/RONALD WITTEK
De relatie met Chodorkovski verzuurde eind 2024, nadat een onbekende man FBK-kopstuk Leonid Volkov in diens woonplaats Vilnius met een hamer had toegetakeld. Het FBK claimde bewijs te hebben dat een bekende Russische filantroop, en één van Chodorkovski’s nauwe bondgenoten, opdracht had gegeven tot de aanslag in de hoofdstad van Litouwen, en publiceerde een opname die de beschuldiging moest staven. Wekenlang beheerste de kwestie de dissidente Russische mediakanalen en hoewel betrokkenen de aantijgingen ontkenden, leidden deze tot een definitieve breuk tussen Chodorkovski en het FBK. Die organisatie raakte afgelopen weken opnieuw in opspraak, toen Litouwen dreigde Volkov het land uit te zetten vanwege kritische uitlatingen over Oekraïne.
Het stof binnen de Russische oppositiekringen is nog niet neergedaald, zo blijkt uit de dagelijks opvlammende discussies op sociale media. Maandag maakte PACE de namen bekend van de tien leden van de spiksplinternieuwe Rusland-werkgroep. De uitverkorenen zijn vrijwel allemaal Russen met enige bekendheid in Europa. Onder hen: Chodorkovski, de ruziënde Kara-Moerza én Kasparov, Pussy Riot-activist Nadia Tolokonnikova, politicus Dmitri Goedkov en voormalig politiek gevangene Oleg Orlov van de in Rusland verboden organisatie Memorial. Daarnaast zijn er vijf vertegenwoordigers van etnische minderheden, onder wie de in Nederland woonachtige Lana Pylaeva.
Al dagen regent het felicitaties op sociale media voor de leden van de splinternieuwe werkgroep, die vier keer per jaar samen zal komen. Aan hen de taak de belangen van kritische Russen te behartigen en Poetin te bestrijden. En om nieuwe ruzies te voorkomen.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC