Verslaving Pilots in Nederland tonen aan dat cadeaubonnen kunnen stimuleren om te stoppen met roken. Eerder bleek al dat zwangere vrouwen die financiële prikkels ontvangen vaker stoppen met roken. „Als deelnemers krap bij kas zitten, is dit erg fijn.”
Een zwangere vrouw die rookt. Vrouwen die tijdens de zwangerschap roken, willen vaak stoppen.
Belonen werkt effectief om zwangere vrouwen te helpen te stoppen met roken, bleek eerder uit internationaal onderzoek. Nieuwe Nederlandse resultaten laten zien dat het geven van cadeaubonnen aan vrouwen die gestopt zijn met roken ook hier kan werken.
Onderzoekers van het Erasmus MC en het Trimbos-instituut proberen nu om deze methode grootschaliger naar Nederland te halen. Vandaag brachten ze een beleidsbrief uit, waarin de nieuwe Nederlandse onderzoeksresultaten staan. Dit onderzoek richt zich op de toepasbaarheid van deze methode in Nederland.
In een omvangrijke overzichtsstudie van Cochrane Database of Systematic Reviews, vorig jaar gepubliceerd, keken wetenschappers naar 48 studies van over de hele wereld, met in totaal 21.924 deelnemers. Het waren allemaal studies over in hoeverre financiële prikkels (geld, vouchers of eigen inleg) kunnen worden gebruikt om stoppen met roken positief te stimuleren. Daarbij namen de wetenschappers ook studies onder de loep waar bijna vierduizend zwangere vrouwen aan meededen.
Uit de resultaten bleek dat van elke honderd zwangere vrouwen die financiële prikkels ontvingen, er dertien na zes maanden of langer succesvol waren gestopt met roken. Ter vergelijking: van de vrouwen die geen financiële beloningen ontvingen, stopten er zes op de honderd.
Zo’n stimulans kan geld zijn, maar belonen kan ook met vouchers, cadeaus of eigen ingelegd spaargeld. Wel gaat dit altijd gepaard met een intensief begeleidingstraject. De stimulans kan worden ingezet om deelname te belonen, naleving te stimuleren en om stoppen in vooraf bepaalde stadia te belonen.
In Nederland zijn inmiddels verschillende kleine pilots geweest waarbij gebruik werd gemaakt van cadeaubonnen als stimulans om mensen te helpen om te stoppen met roken.
Zo was er een initiatief van Onderzoeksinstituut IVO, Universiteit Maastricht en aangesloten partners, ‘Samen Sterker Stoppen’. Werkgevers ondersteunden hun werknemers bij het stoppen met roken door middel van groepstrainingen en financiële beloningen tot 350 euro. 41 procent van de deelnemers was na één jaar rookvrij.
In augustus 2025 is er in Nederland een grotere pilot gestart, waaraan tweehonderd ouders en toekomstige ouders deelnemen. Dit zijn zowel zwangere vrouwen als hun partners. De pilot heet Rookvrije Ouders en is opgezet vanuit het Trimbos-instituut. De ouders worden telefonisch begeleid, krijgen een buddy en ondersteuning van het sociale netwerk, extra lange nazorg en kunnen tot maximaal 400 euro aan cadeaubonnen van bol.com ontvangen.
Door middel van CO-metingen, waarbij de concentratie koolmonoxide in de adem wordt gemeten, wordt gekeken of de deelnemers rookvrij zijn. Pas dan krijgen ze een cadeaubon.
Linda van der Spek, onderzoeker bij het Trimbos-instituut en in het Sophia Kinderziekenhuis van het Erasmus MC, zegt dat de CO-metingen op zichzelf al effectief werken. „Het werkt motiverend omdat deelnemers echt kunnen zien dat ze rookvrij zijn, wat positief is voor hun gezondheid.”
Terwijl de pilot nog loopt, zien deelnemers de cadeaubonnen, volgens Van der Spek, als een extra steuntje in de rug om bij een volgende meting weer rookvrij te zijn. De beloning voor de gezondheid is vaak abstract en werkt op de lange termijn, terwijl de beloning van een cadeaubon direct en concreet werkt.
„Juist in een periode van veel ontwenningen, terwijl de hersenen snakken naar een beloning van nicotine, dan zijn die cadeaubonnen een fijn hulpmiddel”, zegt Van der Spek. In de wetenschap wordt dit delay discounting genoemd. Mensen zijn veel gevoeliger voor een beloning die dichtbij en concreet is. Terwijl je gedrag aanpassen voor een beloning ver weg veel lastiger is.
”Dus de cadeaubonnen zijn niet de voornaamste motivatie, maar een éxtra motivatie”, benadrukt ze. „Voor deelnemers die krap bij kas zitten is dit bovendien erg fijn. Zo kunnen ze er artikelen voor hun kind mee kopen”.
Roken brengt voor, tijdens, en na de zwangerschap grote gezondheidsrisico’s mee voor baby’s. Vrouwen die roken hebben onder andere een verminderde kans om zwanger te worden, lopen een hoger risico op een miskraam of vroeggeboorte, en de baby heeft een verhoogd risico op bijvoorbeeld een verminderde longfunctie, verschillende soorten kanker en overgewicht.
Vrouwen die tijdens de zwangerschap roken, willen vaak wel stoppen: twee derde van hen doet minstens één stoppoging. Maar, volgens de laatste cijfers van het Trimbos-instituut, roken in Nederland jaarlijks toch meer dan tienduizend zwangere vrouwen. Dat is 6 procent van alle zwangere vrouwen.
Dit is bovendien ongelijk verdeeld. Zo’n 20 procent van de vrouwen met een basis- of vmbo-opleiding rookt tijdens de zwangerschap, tegenover 2,5 procent met een hbo- of wo-opleiding.
„Tot maximaal 400 euro aan cadeaubonnen beschikbaar stellen is heel weinig voor effectieve zorg”, zegt Van der Spek. „Wat het oplevert, is dat kinderen rond de geboorte minder risico’s lopen. Bijvoorbeeld vroeggeboorte, een laag geboortegewicht, astma. Daarna ook nog verder in hun leven hart-en vaatziekten, longkanker. En de kans om zelf te gaan roken. Als je over de hele levensloop al die kosten meeneemt, dan werkt het inzetten van cadeaubonnen kostenbesparend.”
Volgens Van der Spek hebben enkele zorgverzekeraars al meegedaan aan de studie en zijn ze er geïnteresseerd in. ”Ze zien dat het kosteneffectief is door de gezondheidswinst die er geboekt kan worden. Het is bovendien haalbaar om in te zetten. In Engeland is al aangetoond dat het kostenbesparend werkt. We zijn nu nog bezig om dit in Nederlandse setting te onderzoeken.”
„Dat is inderdaad een groeiend probleem”, beaamt Van der Spek. „Daar wordt meer onderzoek naar gedaan. We verwachten dat beloningen ook gaan helpen als effectief hulpmiddel, maar daar moeten we nog meer onderzoek naar doen. Nu richten we ons nog op tabak.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC