Astrid Nonbo Andersen en Martine Lind Krebs | auteurs Het Groenlandmonument in Kopenhagen symboliseert voor de één schaamte voor een koloniaal verleden, voor de ander is het juist een eerbetoon. In 2020, toen op meerdere plekken ter wereld koloniale beelden werden neergehaald, werd het ongemoeid gelaten. „Het monument is de geschiedenis van de verhoudingen tussen Denemarken en Groenland in het klein.”
De kajakker bij het Groenlandmonument in Kopenhagen
Op 21 juni 2020 is bij CNN en de BBC te zien dat in de Groenlandse hoofdstad Nuuk het standbeeld van de Deense kolonisator Hans Egede wordt beklad. Van de Deense missionaris, die in 1722 in Groenland was aangekomen om onder meer de Inuit te bekeren, was in 1922 voor de Lutherse kerk in de oude haven van Nuuk een groot standbeeld neergezet.
Nadat in juni 2020 in meerdere landen een ‘beeldenstorm’ was begonnen – waarvan het omverhalen van de slavenhandelaar Edward Colston in Bristol het wereldwijde startschot vormde – kwam ook het standbeeld van de kolonisator in Nuuk in beeld. Hans Egede werd niet omvergetrokken, maar met rood beklad. Op zijn sokkel stond „decolonise” geschreven. Een week later onderging het standbeeld van Egede in Kopenhagen hetzelfde lot.
Verrassend genoeg bleef een ander monument in de Deense hoofdstad bekladding bespaard: het Groenlandmonument, een van de meest koloniale beelden in Kopenhagen. Het beeld uit 1938 van de Deen Svend Rathsack (1885–1941) toont een man op een sokkel voor een enorme kajak. De kajakker, de kajak en de sokkel vormen samen een kruis. Links en rechts ervan, iets boven straatniveau, staan de beelden van vier werkende vrouwen die de visvangst sorteren. „Het is niet echt een standbeeld, want hier staat één man voor alle Inuit.”, aldus kunstenaar Síri Poulsen in een podcast over de schaduwkant van Deense monumenten. Dat een heel volk wordt gereduceerd tot één prototype maakt het monument pijnlijk voor haar, een beetje zoals de 19de-eeuwse prenten die Europese antropologen maakten in niet-westerse landen.
Het beeld is inderdaad een vreemde eend in de bijt omdat hier geen ‘heerser’ of ‘bevrijder’ wordt getoond. Maar hoe was het mogelijk dat juist dit beeld niet werd beklad, terwijl het overduidelijk een koloniaal beeld is, vroegen Astrid Nonbo Andersen en Martine Lind Krebs zich af. In hun boek Monumentet. Billeder af Grønland i Danmark gennem 100 år (Het monument. Beelden van Groenland in Denemarken van meer dan 100 jaar geleden) onderzoeken ze de betekenis van het monument. „Het verbeeldt de geschiedenis van de verhoudingen tussen Denemarken en Groenland”, zegt Andersen, die werkzaam is bij het Deense Instituut voor Internationale Studies en vlakbij het Groenlandmonument op het plein bij Christianshavn opgroeide.
„Voor de Denen heeft het beeld nu weinig betekenis, ze weten vaak niet eens waar het precies over gaat. Anderen kijken er met schaamte naar omdat het monument het koloniale archetype toont”, vervolgt Andersen. „Het is ook een plek waar mensen die maatschappelijke bijstand krijgen zich vaak verzamelen. Daarmee is het beeld ook symbool komen te staan voor het narratief dat Denemarken lang vertelde als het over Groenlanders ging: mensen die onze hulp nodig hebben omdat ze kwetsbaar zijn.”
Het perspectief van de Groenlanders is geheel anders. In Groenland zelf wordt de kajakker vaak gefotoshopt en in Nuuk geplaatst. „Het hangt er natuurlijk vanaf wie je naar de rol van het beeld vraagt”, duidt Krebs. Ze is antropoloog en journalist, en groeide op in Sisimiut, in het zuidwesten van Groenland, en in Kopenhagen. „Sommigen accentueren het verhaal van de twee mensen die model stonden voor dit beeld: Emma Lynge, die de inspiratie vormde voor alle vier de vrouwen, en Hans Christiansen, die de kajakker verbeeldt. Anderen zien het als een ode aan de traditionele visvangst door de sterke en competente Inuit, en als een eerbetoon aan de mensen die in zee verdronken. In vrijwel elke havenstad worden verdronkenen geëerd, en voor sommige Groenlanders vervult dit beeld die functie. Vergeleken met het beeld van Hans Egede wordt dit door Groenlandse kunstenaars in Denemarken gezien als een viering van de Groenlandse cultuur.”
Van die cultuur is de Groenlandse rockband Sumé een mooi voorbeeld. Op hun debuutalbum in 1973 plaatsten ze een foto van zichzelf, poserend voor het standbeeld. „Zij zagen het beeld absoluut niet als een imperialistische uiting”, zegt Krebs. „Jonge Groenlanders nu daarentegen hebben een enorme hekel aan het monument, zij zien het als een oud, koloniaal beeld.” Maar de meeste Groenlanders in Kopenhagen zien het monument nog steeds als een plek waar ze mogen zijn en die ze bescherming biedt. „En dat verklaart waarom het beeld tijdens de koloniale beeldenstorm in 2020 met rust werd gelaten. ”
De vrouwen bij het Groenlandmonument
Het beeld is nu extra actueel omdat het geplaatst werd in een tijd dat Groenland nog een kolonie was van Denemarken. In 1921 had Denemarken verklaard dat het de volledige soevereiniteit over Groenland had. De Groenlandse soevereiniteit werd door de Noren in de jaren dertig betwist. „Ze speelden toen een soort Trumpje”, duidt Andersen de situatie. De Noren wilden een deel van het noordoosten van Groenland innemen, maar trokken in 1933 aan het kortste eind bij het Permanent Hof van Internationale Justitie van de Volkenbond in Den Haag. „Tijdens die discussie was Rathsack bezig met het monument, en daarom werd er veel geld voor uitgetrokken door de gemeente. De reden voor het monument was dus politiek en het moest komen te staan voor Christiansborg, het paleis in het centrum van Kopenhagen waar het Deense parlement zetelt.”
Vlak voor de opening werd besloten een minder controversiële plek te vinden en het te plaatsen waar Groenlanders in Kopenhagen vaker bijeenkwamen. Van een grootste opening was geen sprake meer, het werd geruisloos geplaatst. „De redenen hiervoor zijn nooit openbaar gemaakt. De kunstenaar is vrij snel overleden, zijn vrouw heeft nog wel pogingen gedaan om te horen waarom er geen officiële onthulling was, maar kreeg nooit antwoord. We weten vrij zeker dat het om politieke redenen ging. Het was om de relatie met Noorwegen niet te frustreren waar ze net samenwerkingsafspraken voor het Arctische gebied mee hadden gemaakt. Het was net als met de NAVO en de VS nu: je moet schipperen en de verhoudingen zo goed mogelijk houden.”
Astrid Nonbo Andersen (links) en Martine Lind Krebs
Hoe ze zelf kijken naar het beeld, willen ze niet zeggen, omdat dat niet aan hen is vinden ze. Het gaat ze in het boek juist om de gelaagdheid en de verschillen in perspectief. Die gelaagdheid en perspectieven maken het beeld niet alleen bijzonder, ze tonen ook de verhoudingen tussen de Groenlanders en de Denen. Er verandert de laatste tijd veel in die verhouding. Zo maakte afgelopen zomer de Deense premier Mette Frederiksen excuses aan de Groenlanders voor het verleden, en in het bijzonder voor de tienermeisjes die gedwongen werden tot anticonceptie met spiraaltjes om zo de bevolkingsgroei van de Inuit af te remmen. De vrouwen kregen financiële compensatie en er kwam een herstelfonds.
Maar er moet nog een hoop gebeuren, vinden Krebs en Andersen. „Wat de Groenlanders vragen is niet ingewikkeld”, benadrukt Andersen. „In 1906 bijvoorbeeld stelde de premier dat het een goed idee was om alle parlementaire besluiten in het Kalaallisut, het Groenlands, te vertalen zodat iedereen in Groenland er kennis van kon nemen. Nu is dat nog steeds een voorstel, er is in de tussentijd niets gebeurd. Er is zoveel miscommunicatie en er kwamen wel hervormingen, maar niet de hervormingen waar vanuit Groenland om werd gevraagd”.
Alle miscommunicatie heeft volgens Krebs ook geleid tot vooroordelen. „Daar maak ik me wel zorgen om. Groenlanders worden vaak omschreven als kwaad of ontevreden. Als je dat doet vergeet je te luisteren naar wat iemand echt te zeggen heeft.”
Ze hopen dat Groenlanders beslissen of ze bij Denemarken willen horen of niet, en dat de vraag in het referendum dus niet wordt of Groenland onafhankelijk wil worden, maar of ze bij het Deense Koninkrijk willen horen. „Als je de vraag omdraait en als in Groenland bewust wordt gekozen om bij Denemarken te blijven, dan worden de verhoudingen anders. Door de dreiging van de VS verandert dat gesprek nu wel”, denkt Andersen. Volgens Krebs is er nu niet de politieke wens om onafhankelijk te worden, maar is er behoefte aan „een vrij associatieproces waarin de Deense Commonwealth opnieuw wordt hergedefinieerd.”
Er kan ook nog wel wat gebeuren aan de kennis over Groenland. Die is het afgelopen jaar wel toegenomen, merken ze. Maar nog steeds, vertelt Krebs, denken „Denen dat ze in Groenland vroeger in iglo’s woonden. Dat waren de Inuit in Canada, in Groenland was de iglo alleen een vorm van behuizing tijdens reizen. Op scholen wordt nu iets meer aandacht aan Groenland besteed, maar nog steeds te weinig. Nog steeds leren ze daar niet hoe je bijvoorbeeld ‘dank je wel’ zegt in het Kalaallisut. Hopelijk kan ons boek het begrip en de kennis vergroten en de vooroordelen verkleinen.”
Source: NRC