Nu de pax Americana voorbij is moet Europa een andere relatie tot de Verenigde Staten zien te vinden. Een onderdanige houding tegenover Donald Trump levert niets op, zeggen critici. Maar dan moet Europa er eerst in slagen een blok te vormen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Gewoon zielig’, zo noemde de Californische gouverneur Gavin Newsom de onderdanige houding van (Europese) politici tegenover de Amerikaanse president Donald Trump. ‘Trump is een T-rex. Hij paart met je of hij verslindt je. Tegenover zo iemand moet je opstaan’, aldus Newsom.
Opperslijmbal is Mark Rutte, de secretaris-generaal van de Navo. Op de Navo-top in Den Haag noemde hij Trump vorig jaar daddy. ‘Een verschrikkelijke fout, waar hij nooit helemaal van af zal komen’, schreef columnist Gideon Rachman deze week in de Financial Times.
Ook aan de vooravond van het World Economic Forum in Davos trok Rutte alle registers open. ‘Meneer de president, wat u vandaag in Syrië voor elkaar hebt gekregen is ongelooflijk. Ik zal mijn mediagesprekken in Davos gebruiken om uw werk daar, en in Gaza en Oekraïne, te belichten. Ik ben vastbesloten om over Groenland een weg vooruit te vinden. Kan niet wachten om u te zien. Groet, Mark’, schreef hij in een bericht dat door Trump zelf online werd geplaatst.
Op last van Trump hadden de Europeanen beloofd hun defensie-uitgaven te verhogen tot 5 procent. Ze hadden Amerikaanse importheffingen van 15 procent geslikt. Hadden dat geslijm en die onderdanige houding iets opgeleverd? Natuurlijk niet, zeiden critici als Newsom. Trump kwam terug met de eis om Groenland te annexeren. Het is de psychologie van de pestkop: als hij zwakte voelt, gaat hij steeds harder slaan.
Maar ziedaar, woensdag leek het geslijm van Rutte toch te hebben gewerkt. ’s Middags had Trump nog gezegd dat hij Groenland per se wilde hebben, al beloofde hij af te zien van militair geweld, ’s avonds was hij opeens bereid tot een deal. Veel details zijn nog niet bekend en bij Trump moet je het altijd maar afwachten, maar toch leek Rutte weer een geitenpaadje te hebben gevonden.
De Navo-baas werd echter ook geholpen door de – voor Europese begrippen – opmerkelijke eensgezindheid van de Europese leiders. Zij trokken een rode lijn en maakten Trump duidelijk dat hij een prijs zou betalen voor de inlijving van Groenland. Slijmen en verzet gingen deze keer samen.
De Europeanen profiteerden daarnaast van het feit dat Trumps Groenland-campagne in de Verenigde Staten niet populair is. Amerikaanse kiezers zien er niets in, zelfs de slaafse Republikeinen in het Congres begonnen te morren. Groenland was overduidelijk een ego-project van Donald Trump, die Amerika letterlijk groter wilde maken, ter meerdere eer en glorie van zichzelf. Maar ook de financiële markten waren duidelijk niet van plan Trumps ijdelheid te strelen.
Zo bleek de Amerikaanse president opeens kwetsbaar, omdat hij zoals alle megalomanen geneigd is zijn hand te overspelen. Het was een les voor Europa: hoofd koel houden, niet te snel reageren, want Trump kan zichzelf in moeilijkheden brengen.
Ondertussen heeft Trump enorme schade aangericht in de trans-Atlantische verhoudingen. Wie zijn incoherente toespraak in Davos aanschouwde, zag een instabiele man die een onbedwingbare behoefte voelt zichzelf te vergroten door leugens, verzinsels en onwaarheden te debiteren.
Een wrede man ook, die er zichtbaar plezier in schept zijn tegenstanders te vernederen. Sommige zinnen leken aan The Godfather ontleend. Zo bood hij de Denen een keus over Groenland: ‘Je kunt ja zeggen en we zullen zeer erkentelijk zijn, of je kunt nee zeggen en dat zullen we onthouden.’ Europese leiders vormen zijn favoriete doelwit. Hij minacht ze, omdat hij ze zwak en woke vindt.
Maar de aanpak van Trump is niet louter een kwestie van psychologie. Keiharde krachtsverhoudingen spelen evenzeer een rol. Trump is niet alleen een pestkop, hij is ook de president van een land waarvan Europa in sterke mate afhankelijk is.
Allereerst voor Oekraïne. Zonder de Amerikaanse Patriot-raketten zou Oekraïne er nog veel slechter voor staan. Op het slagveld zijn Amerikaanse inlichtingen cruciaal voor het Oekraïense leger. Als Trump zijn steun aan Oekraïne intrekt, komt de veiligheid van Oekraïne én Europa in gevaar.
Ook op digitaal gebied is Europa afhankelijk van de VS. De cloud is grotendeels in Amerikaanse handen, net als de belangrijkste creditcards en andere digitale diensten. Natuurlijk kan Europa de VS pijn doen, omdat de Amerikaanse en de Europese economie met elkaar zijn verweven. Maar de VS kunnen Europa nog veel meer pijn doen. En een stuk sneller: Trump hoeft maar een decreet te tekenen, terwijl Europa een overlegcircuit tussen 27 lidstaten op gang moet brengen.
Uiteindelijk is er maar één manier om Trump doeltreffend aan te pakken. Europa moet op eigen benen staan en zijn afhankelijkheid van de VS op zijn minst flink verminderen.
In een veelgeprezen speech in Davos wees de Canadese premier Mark Carney de weg. De oude wereldorde is voorbij, zei Carney. Net als Europa profiteerde Canada van zijn integratie in een mondiale economie onder Amerikaanse leiding. Maar tegenwoordig is ‘integratie een bron van onderwerping’, aldus Carney. De grootmachten gebruiken hun economische macht om kleinere landen onder druk te zetten: de VS met importheffingen, China met zijn bijna-monopolie op de verwerking van cruciale grondstoffen.
‘De oude orde keert niet terug. Daarover moeten we niet treuren. Nostalgie is geen strategie’, zei Carney. Canada probeert zijn economie te versterken door de belastingen te verlagen, handelsbarrières tussen provincies weg te nemen en te investeren in sectoren als energie, AI en defensie. Daarnaast zoekt het over de hele wereld naar nieuwe partners, om minder afhankelijk te worden van de VS.
Middelgrote landen moeten hun handen ineenslaan, aldus Carney. Canada kan als brug fungeren tussen de EU en het Trans-Pacific Partnership, een handelsovereenkomst tussen landen rond de Stille Oceaan zoals Nieuw-Zeeland, Peru en Japan; daardoor zal er een vrijhandelszone van anderhalf miljard mensen ontstaan, aldus Carney, buiten de VS om. In sommige opzichten kan de nieuwe orde zelfs beter en rechtvaardiger zijn, betoogde hij.
Carney kreeg een staande ovatie, als de anti-Trump van Davos. Toch zijn zijn ideeën niet nieuw. In 2017 vroeg de Franse president Emmanuel Macron om ‘strategische autonomie’, een Europa dat op eigen benen kan staan. In 2024 bepleitte Mario Draghi, voormalig voorzitter van Europese Centrale Bank, meer investeringen en een versterking van de interne Europese markt. Daarin was hij zeker niet de eerste.
De marsroute is duidelijk en Europese leiders belijden ook keer op keer de noodzaak tot sterkere Europese blokvorming. Maar kunnen ze het ook? Of geven nationale belangen telkens weer de doorslag?
Als Europa op zoek moet naar nieuwe partners, om minder afhankelijk te worden van de VS en China, liggen de Zuid-Amerikaanse Mercosur-landen voor de hand. Maar Macron, die zichzelf presenteert als de kampioen van een sterk Europa, probeerde het Mercosur-verdrag tegen te houden, uit angst voor een opstand van de Franse boeren. En uitgerekend in de week dat Trump Europa probeerde te vernederen met Groenland, stuurde het Europees Parlement het verdrag door naar de rechter, waardoor het opnieuw vertraging dreigt op te lopen. Het is geen signaal dat Europa openstaat voor zaken.
En zijn burgers bereid te volgen? Een onafhankelijk Europa is duur. Zijn Europeanen bereid om in te leveren, bijvoorbeeld op zorg of sociale zekerheid, om de defensie te versterken? Iets soortgelijks geldt voor de afhankelijkheid van China. Zijn burgers bereid om meer te betalen voor producten made in Europe? Een individualistische en materialistische samenleving waarin de koopkracht achteruitgaat, kan een ‘pretpark voor demagogen’ worden, schreef de Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag in De Morgen.
Toch zijn er ook krachten die Europa samenbrengen. Zelfs extreemrechts steunde Europa in zijn verzet tegen Trump. Het Franse Rassemblement National verafschuwt president Macron, maar dinsdag zei RN-afgevaardigde Jean-Philippe Tanguy: ‘Hij is de president die mijn volk heeft gekozen. Het is vanzelfsprekend dat ik hem altijd zal verdedigen tegen agressie of vernedering vanuit het buitenland.’
Populistische nationalisten appelleren aan het verlangen ergens bij te horen, het vaderland van ‘echte’ Fransen, Duitsers of Nederlanders. Daartegenover wordt de EU vaak gezien als abstract, afstandelijk en bureaucratisch.
Maar dat kan veranderen door de bruutheid van Trump, de agressie van Rusland of de economische dwingelandij van China. Daardoor kan Europa een nieuw ‘wij’ worden, tegenover de ‘zij’ die ons belagen, betoogde de Hongaarse socioloog Tibor Dessewffy voor de denktank European Council on Foreign Relations. Zelfs als Marine Le Pen volgend jaar de Franse presidentsverkiezingen wint, zal zij moeilijk kunnen volhouden dat Frankrijk beter af is in zijn eentje, zonder de EU.
Tegenover Trump moet Europa slijmen als het niet anders kan en terugslaan als het mogelijk is. Maar uiteindelijk moet het aan deze tegenstelling ontsnappen door op eigen benen te staan. Nu de pax Americana voorbij is, moet Europa een andere verhouding tot de VS vinden. Zoals de Belgische premier Bart De Wever deze week zei: ‘Een gelukkige vazal zijn is één ding. Een ellendige slaaf zijn is iets heel anders.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant