Internationale betrekkingen Door de komst van Donald Trump werken de vertrouwde diplomatieke spelregels niet meer, zeggen oud-diplomaten. „Bij de Amerikaanse regering bestaat weinig respect of liefde voor Europa.”
Leden van Trumps regering luisteren naar de toespraak van de Amerikaanse president op woensdag in Davos.
Vraag een diplomaat hoe het internationale overleg ervoor staat, en hij zegt: „Je hebt normale tijden, je hebt normale crises en je hebt nu.”
Dat was het antwoord dat Thierry Bechet gaf, voormalig EU-ambassadeur bij onder meer de Verenigde Naties en Noorwegen, en tegenwoordig opleider van diplomaten voor EU Clarity. Dezelfde woorden hadden ook afkomstig kunnen zijn van de overige zeven Europese oud-diplomaten en experts die NRC de afgelopen week sprak over de crisis rond Groenland. Ieder van hen zei op zijn of haar eigen wijze dat de wereld van de internationale betrekkingen in korte tijd op ongehoorde wijze is veranderd. En dat het er niet naar uitziet dat het snel weer ‘normaal’ wordt.
Voormalig ambassadeur in Parijs
Voormalig directeur defensiebeleid bij de NAVO
Oud-ambassadeur in Moskou en Washington
Oud-directeur van de Veiligheidsconferentie in München
Voormalig EU-ambassadeur
Voormalig ambassadeur in Washington
Directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies
Oud-diplomaat
Vijf noties van deze kenners over diplomatie in de tijd-van-nu.
Door de zaal ging een zucht van verlichting toen de Amerikaanse president Donald Trump woensdag in Davos zei dat hij geen geweld zou gebruiken om Groenland van Denemarken af te nemen. Na afloop kreeg Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, van Trump ook de toezegging dat hij een handvol Europese landen niet zou straffen voor hun militaire missie naar Groenland. Het werd onthaald als een triomf van de diplomatie.
Maar dan wel „een andere vorm van diplomatie dan tien of vijftien jaar geleden”, zegt Renée Jones-Bos, voormalig ambassadeur voor Nederland in Washington en Moskou. President Trump heeft in zijn naaste omgeving geen klassieke diplomaten. De president trekt alles naar zich toe en kiest vertrouwelingen met een heel andere achtergrond. „Dit zijn geen mensen die je kunt beïnvloeden met diplomatie”, meent Bechet. „De rol van diplomaten is tijdelijk uitgespeeld”, zegt Timo Koster, voormalig directeur defensiebeleid bij de NAVO. „De VS onder Trump oefenen niet alleen druk uit om ons beleid te wijzigen. Ze hebben ook een agenda om het politieke en ideologische landschap in Europa te veranderen”, zegt Steven Everts, directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies. „Dat los je dus niet op met diplomatieke instrumenten, dat kan alleen op politiek niveau.”
Bij Trump spelen persoonlijke contacten een doorslaggevende rol, zegt Henne Schuwer, voormalig ambassadeur in Washington en oud-stafchef van de secretaris-generaal van de NAVO. Die persoonlijke contacten heeft hij alleen met regeringsleiders en met Mark Rutte. Schuwer: „Het zit persoonlijk goed tussen hem en Rutte, en die kan hem dus met argumenten beïnvloeden.” Nou ja, argumenten, het is meer „een kwestie van psychologie”, zegt Bechet. „Van theater.”
Naast Ruttes optreden waren er nog andere redenen dat Trump zijn dreigementen introk, zegt zowel de Fransman Jean-Marie Guéhenno als de Duitser Christoph Heusgen, tot vorig jaar directeur van de Veiligheidsconferentie in München. Ze sommen op: kritiek uit de Republikeinse rangen en een negatieve stemming over de Groenland-aanpak onder Amerikaanse burgers, die uit peilingen bleek. En vooral de daling van de beurskoersen. Voor dat laatste is Trump al eerder gevoelig gebleken, zoals toen hij zijn met veel aplomb op ‘Liberation Day’ aangekondigde importheffingen schielijk bijstelde toen de Amerikaanse staatsobligaties begonnen te kelderen, zegt Guéhenno, jarenlang diplomaat, onder meer bij de VN en tegenwoordig hoogleraar conflictstudies aan de Columbia University in New York.
Schuwer ziet nog een factor. De militaire optie, de ongekende dreiging dat de VS een aanval zouden openen, heeft in Washington tegenwerking gekregen van militairen. „Mijn militaire contacten vertelden me dat zij er grote moeite mee zouden hebben gehad.”
Wat klinkt het werk van diplomaten prozaïsch, als je het van deze voormalige gezanten hoort. Telefoontjes met contacten overzee. Een felicitatie op verjaardagen. Informeren naar de kinderen. En dan zoeken naar gedeelde belangen. Of anders naar individuele belangen die kunnen worden uitgeruild op het juiste moment. „Een dicht weefsel van betrekkingen”, zoals Jones-Bos zegt. Alles om vertrouwen op te bouwen, die „pasmunt van de diplomatie”, zoals Guéhenno het uitdrukt. Dat betekent dat je je tegenspelers „zo open mogelijk” voorlicht over de belangen van jouw land, zegt Koster. Dat je samen naar een oplossing toewerkt. Dat je verrassingen voorkomt.
De ‘onderlaag’ van diplomaten heeft onderling nog altijd dit soort contact, zegt Schuwer. „Moet ook, want als je jezelf compleet afsnijdt, ben je helemaal blind en niet effectief. Je wilt niet even onvoorspelbaar worden als je tegenspeler.”
Maar verwacht niet te veel van dit verkeer tussen de ‘onderlagen’ aan weerszijden van de oceaan. Van alle ambassades hoort Guéhenno hetzelfde: „Het is heel moeilijk om nog serieuze invloed uit te oefenen via het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken.” Waarom? „Er zijn nog maar weinig opgeleide diplomaten in de toplaag van het ministerie”, zegt Heusgen. „En het handjevol beroepsdiplomaten dat er nog wel zit, is doodsbang. Die vrezen elk moment ontslagen te worden.” Ze zijn bang om wat dan ook op te schrijven of te zeggen, volgens Bechet. „Alles wat ze zouden zeggen, zou waarschijnlijk tegen de lijn van de regering ingaan. Ze zitten daar op hun handen.”
Schuwer, die als Nederlands ambassadeur aankwam aan het eind van Obama’s presidentschap en bleef tot de eerste jaren van Trumps eerste termijn, zegt dat hij aanvankelijk, heel klassiek, zijn contacten legde bij het State Department. Maar toen Trump aantrad „vloog iedereen eruit”. In de tweeënhalf jaar dat Schuwer er was, heeft hij geen assistant secretary Europe bij Buitenlandse Zaken gezien. „Die vacature bleef onvervuld”. In plaats van diplomaten waren er golfvriendjes van de president uit Mar-a-Lago. „Daar had ik geen contact mee.”
Zelfs al waren de contacten met de Amerikaanse ambtenaren op Buitenlandse Zaken nog als vanouds, ze zijn vrijwel nutteloos geworden. „Het lijkt alsof er geen lijnen meer lopen tussen het State Department en het Witte Huis”, zegt Guéhenno. „Daarmee vervullen de ambtenaren niet langer hun normale functie.” En minister Marco Rubio „zit in de zak van Trump”, zegt Schuwer.
Buiten de kleine cirkel van vertrouwelingen van Trump weet niemand zeker wat de president wil. „De koning spreekt en iedereen, van de ministeries tot de denktanks, probeert te interpreteren wat hij heeft gezegd en te voorspellen wat hij gaat zeggen”, zegt Everts. „Er is geen sprake meer van diplomatieke betrekkingen in de gebruikelijke zin van het woord”, ziet Heusgen.
De speech van Donald Trump in Davos is nog gaande, maar Everts heeft hem op de achtergrond aan terwijl hij doorwerkt. „Het is een toespraak zoals we die van hem kennen”, zegt hij woensdag telefonisch vanuit Brussel, „een meanderende stream of consciousness”. Trump, zegt hij, „is een meester in het controleren en beheersen van onze aandacht. Meer nog dan het veiligstellen van materiële belangen, gaat het daar om. Hij plaatst zichzelf in het middelpunt. Dat dwingt Europa in een defensieve houding: hij beslist iets, wij moeten er snel iets van vinden en op reageren. De ene keer is het Venezuela, dan weer Groenland, volgende week misschien weer iets anders. Het lijkt op wat Steve Bannon zei: flood the zone.”
Voor een continent dat om tot één lijn te komen eerst moet overleggen tussen 27 lidstaten is dat lastig. „Er moet steeds weer een crisisberaad komen, alles is reactief”, zegt Everts. „Je komt nooit toe aan je eigen strategie, kracht en belangen. We richten ons altijd weer op het analyseren van Trump. Elk uur dat je daarmee bezig bent, ben je niet bezig met het ontwikkelen van je eigen kracht, met de Europese defensie naar een hoger niveau te brengen.”
Schuwer: „Bij deze regering bestaat weinig respect of liefde voor Europa. Je hoorde de minachting die Trump in Davos tentoonspreidde. Maar denk ook aan Signalgate, waarbij Vance en Hegseth hun afkeer voor Europa lieten blijken in de berichten die ze in de appgroep plaatsten. In hun ogen is Europa een museum waar je niks aan hebt.”
Maar reactiediplomatie? Schuwer ziet dat anders. „Het zijn de politici die de hele tijd reageren en willen reageren. Diplomatie is juist van de lange lijnen. Doe even rustig aan. Leun achterover voordat je antwoord. Kijk eerst eens wat er over een week nog over is van deze bewering.”
De grote les van deze geschiedenis, zegt de Franse oud-diplomaat Guéhenno, „is dat de Verenigde Staten fundamenteel onvoorspelbaar zijn”. Trump verandert volgens hem „zo vaak van mening, dat je daar eigenlijk geen staat op kunt maken”. Voor hem leidt dat tot één conclusie: „Europa moet onafhankelijker worden van de VS.” Dat Europa trager is, ziet hij als kracht. „We kunnen als instituut niet tot haast gedwongen worden. We zijn voorspelbaar en zorgen niet voor verrassingen. Daarom doen landen graag zaken met ons. Als ze kijken naar de Verenigde Staten, vragen ze zich de hele tijd af: wat is de volgende verrassing?”
Die onvoorspelbaarheid is veel groter dan tijdens Trumps eerste termijn (2017-2021). Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken werkte toen grotendeels als voorheen, zegt oud-ambassadeur Jones-Bos, maar met een andere richting en andere leiding. „Onder Trump II werd direct duidelijk dat het anders zou zijn. Diplomaten in Washington hebben ‘Project 2025’ gelezen”. Dat is een document waarin de conservatieve overname van het ambtenarenapparaat is voorbereid. „Ze zagen de benoemingen in de regering en hoe Elon Musk met DOGE [het schaduwministerie dat ambtenaren op andere ministeries moest ontslaan om te bezuinigen] te werk ging. Vrij snel werd duidelijk: dat vereist een andere vorm van diplomatie.”
In de aanloop naar de top in Davos hadden Europese leiders een fiscaal wapen klaargelegd, de zogeheten tariefbazooka, voor het geval Trump zijn dreigement van strafheffingen zou waarmaken. Welke keuze zouden deze acht Europese oud-diplomaten maken als zij nog moesten adviseren: meebewegen of terugslaan? De Rutte-aanpak? Of die van Macron?
„Laat je niet meeslepen in een anti-Amerikaanse houding”, bezweert Ed Kronenburg, voormalig topambtenaar op Buitenlandse Zaken, ambassadeur en stafchef van de NAVO-secretaris-generaal. „Je hoofd koel houden. Deze relatie is veel te belangrijk. En je moet ook nog met elkaar verder als deze president weg is.” Kronenburg denkt dat er nog genoeg tegenkrachten zijn in de VS die de president op zeker moment op andere gedachten kunnen brengen. „Laat hem maar uitrazen.”
In het bijzijn van wereldleiders presenteert de Amerikaanse president Donald Trump in Davos zijn nieuwe ‘Vredesraad’.
Banden aanhalen, connecties openhouden – „het klinkt heel slap en niet dramatisch”, zegt Renée Jones-Bos. „Maar het is toch verstandig om te doen. En intussen de tijd gebruiken om te bedenken: wat willen wíj nou?”
Meebewegen, pfoe, ik geef het je te doen, zegt Everts. „Luisteren naar anderhalf uur geraaskal.” En het is niet, zo zeggen de diplomaten-van-de-hardere-lijn, dat Trump ongevoelig is voor tegenstoten. Als China niet buigt voor zijn eisen, gaat Trump uiteindelijk overstag. Europa heeft misschien wel te gemakkelijk toegegeven tot nog toe. „Ik ben zeer teleurgesteld dat de Europese Commissie zo gemakkelijk de importheffingen van 15 procent heeft geaccepteerd”, zegt Schuwer. „Zo sorteer je al voor op de wensen van de ander, het is een soort van zelfcensuur.” De realiteit met bullies, zegt Koster: „Als je ze de ruimte geeft, gaan ze alleen maar verder.”
Maar „je praat nu eenmaal niet op voet van gelijkheid” met de Amerikanen, werpt Kronenburg tegen. „Diplomaten weten dat wel, maar voor sommige bewindslieden is dat lastig te accepteren.” Hij wijst er fijntjes op dat Europa voor zijn veiligheid domweg niet zonder de VS kan. „We komen nog geen meter uit de kant.”
Guéhenno ziet deze crisis als ‘het uur der waarheid’. De druk van de Verenigde Staten kan als gevolg hebben dat de Europese integratie in een versnelling komt. De beste voorbereiding op de volgende onaangename verrassing, is het versterken van de Europese Unie, zegt ook Heusgen, „economisch, politiek, militair”.
Maar ze zien het dilemma: als je je tanden laat zien, als je je rug rechthoudt, dan moet je daarvoor een prijs betalen. Durven, kúnnen Europese leiders hun bevolking ervan overtuigen dat die prijs moet worden betaald, vraagt Guéhenno zich hardop af. „De Europese staten zijn intern kwetsbaar op dit moment. Leiders zijn nerveus, de bevolking is roerig.”
De opbrengst kan groter zijn als je een harde positie inneemt, zegt Everts, en samenwerkt met zoveel mogelijk landen en partijen. Hij vindt het „desastreus” dat het Europees Parlement het Mercosur-handelsverdrag met Zuid-Amerikaanse landen deze week niet wilde goedkeuren. „Precies wat je níet moet doen.”
De gevaarlijkste zin die Everts in Brussel hoort, zegt hij, is: let’s wait till the midterms, de tussentijdse Congresverkiezingen in november – alsof na een mogelijke Democratische overwinning alles anders zal worden. „Ik denk dat er sowieso structurele veranderingen plaatsvinden in de VS. Trump is zowel symptoom als oorzaak van een veranderend Amerika. Amerika is, en zal, veel meer met zichzelf bezig zijn. Onder Biden was dat ook al zo.”
Jones-Bos zag het al gebeuren in de eerste termijn van Barack Obama (2009-2013). „De onderminister voor Azië kondigde toen een ‘draai naar Azië’ aan. Europeanen stonden allemaal op hun achterste poten: en wij dan?! Ja ja, zeiden de Amerikanen, jullie blijven óók belangrijk. Daarna zei de minister van Defensie dat Europa meer moest bijdragen aan de NAVO, dat de VS te veel bijdroegen. Daar waren we het eigenlijk wel mee eens, maar er werd nooit echt grote druk op gezet. We konden het min of meer naast ons neerleggen omdat het niet dreigend was. Maar de tekenen aan de wand waren er.”
Daar is nu een ideologische beweging onder Trump bij gekomen, ziet ze. „Het is een beweging die vindt dat Amerika niet meer alle problemen van de wereld op zich moet nemen, meer op eigen continent gericht moet zijn, het westelijk halfrond moet domineren. Die vindt dat de wereld verdeeld moet worden in grote machtsblokken, minder heeft met de historische banden met Europa en die zéker vindt dat Europa de eigen broek moet ophouden. Dat zal niet weg zijn na Trump.”
Amerika en Europa zouden nooit voor „eeuwig vrienden blijven”, zegt Schuwer. „Wij hebben ons tachtig jaar gelaafd aan de Pax Americana. Ieder weldenkend mens had kunnen bedenken: tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog wordt de herinnering en de wervende kracht daarvan sleets.”
Maar hoe moet het verder? Amerika, zegt Jones-Bos, is groter dan alleen Washington: „Het is eigenlijk een continent. Op het niveau van de staten en steden kan er nog veel gebeuren. En er is in het Congres een groep politici van beide partijen die contacten met Nederland onderhoudt.” Die invloed lijkt Nederland deze week ook ingezet te hebben, schreef NRC vrijdag: door contacten in het bedrijfsleven en Congres aan te spreken op de door Trump aangekondigde heffingen.
Intussen is het gevaar nog niet geweken, zegt Jean-Marie Guéhenno. Niet dat hij een echte oorlog met wapengeweld ziet. Maar een handelsoorlog hangt nog altijd boven de markt. „Ik denk dat er in de verhouding tussen de VS en Europa iets voor altijd stuk is gemaakt. Kijk, Trump is twéémaal gekozen. Die onvoorspelbaarheid zit in het Amerikaanse systeem ingebakken. En dat zal de komende jaren blijven steken in het geheugen van de Europese leiders.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC