De bezuinigingen van 156 miljoen op de publieke omroepen hebben de cultuurprogrammering op tv, radio en online ‘midscheeps’ geraakt. Na puinruimen is innoveren het toverwoord. Valt daarvoor nog geld los te krijgen in de Tweede Kamer?
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid.
De schijnwerpers van Hilversum zijn voor beeldend kunstenaars, acteurs, musici, filmmakers en schrijvers van onschatbare waarde. De drie publieke televisiezenders, zeven radiostations en vele online kanalen en internetplatforms van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) vormen een etalage waar wekelijks een miljoenenpubliek langsloopt. Daar aandacht krijgen kan de kaartverkoop van een theatervoorstelling een flinke impuls geven, of een tweede druk van een roman inluiden.
En meer nog dan dat: als kunst en cultuur figureren in uitzendingen van de publieke omroep, laat dat zien hoe belangrijk ze zijn voor een open, creatieve, veelkleurige Nederlandse samenleving. Zendtijd is een teken van leven.
Geen wonder dus dat het was alsof er een steen door de etalageruit ging, toen Hilversumse omroepbazen twee maanden geleden aankondigden dat ze vanaf 2027 een reeks cultuurprogramma’s gaan wegbezuinigen. De glasscherven vlogen in het rond.
Titels met een lange traditie verdwijnen bij allerlei omroepen: het vrolijke Nieuwjaarsconcert van het Nederlands Blazers Ensemble (sinds 1995 op televisie; BNNVara), het laagdrempelige Zondagochtendconcert vanuit het Concertgebouw (sinds 1994 op de radio; AvroTros), het avontuurlijke muziekprogramma Vrije geluiden (sinds 2001, eerst tv, daarna radio; VPRO), het nieuwsgierige cultuurmagazine Opium (sinds 1991 op de radio; AvroTros) en het theaterfestivaldagboek Opium op Oerol (sinds 2010 op tv; AvroTros).
Bovendien trekt de NPO aan het eind van dit jaar de stekker uit het online tv-platform NPO 2 Extra, waar 24 uur per dag oude en nieuwe cultuurprogramma’s en documentaires te zien zijn. Ook beoogt de publieke omroep dan de online radiozender NPO Soul & Jazz te sluiten, die in muziekprogrammering zijn naam eer aandoet.
Het is allemaal het gevolg van de bezuinigingen die de NPO in twee ronden kreeg opgelegd van het gevallen rechtse kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB. Eerst ging er 106 miljoen euro af en daarna nog eens 50 miljoen, samen 16 procent van de totale omroepbegroting. De Tweede Kamer debatteert maandag over de uitwerking daarvan met minister Gouke Moes (BBB), de dubbel-demissionaire bewindspersoon op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het is alleen onduidelijk hoeveel onderhandelingsruimte hij heeft, met een nieuw kabinet op komst dat voor enorme bezuinigingen staat om meer defensie-uitgaven te kunnen doen.
We zijn ‘midscheeps’ geraakt, zegt directeur Taco Zimmerman van AvroTros, die zich al jaren als de brede cultuuromroep van Nederland afficheert – uit zijn stal verdwijnt ook nog Nu te zien!, dat tentoonstellingen in musea uitlicht. ‘De omvang van de bezuinigingen is krankjorum. Het is moeilijk anders te begrijpen dan een bijna persoonlijke afrekening van de PVV. In Denemarken investeerde een rechts kabinet juist in kunst op tv, omdat ze hun taal en nationale cultuur meer wilde laten zien.’
Toch is de hoop dat er via de Tweede Kamer budget terug te halen valt, nog niet opgegeven, zegt Jeroen Bartelse, voorzitter van de Taskforce culturele en creatieve sector, waarin meer dan honderd beroepsverenigingen de krachten bundelen als de nood aan de man is. Niet alleen om te redden wat er te redden valt, maar ook om financieel armslag te houden en cultuur een goede plek te geven in de enorme, eveneens door het kabinet-Schoof gedicteerde NPO-hervorming naar een handvol omroephuizen in 2029.
Het doel is om de ‘catastrofale’ tweede ronde bezuinigingen van 50 miljoen van tafel te krijgen, want die extra korting gaat ten koste van programmabudgetten. ‘Nu, of anders straks in de begrotingsonderhandelingen van de formatie.’ In de Mediawet staat niet voor niets dat naast journalistiek en educatie ook het uitzenden van cultuur een kerntaak is voor de publieke omroep. ‘Wie nu de basis uitholt, verliest straks het vermogen om cultuur, taal en verhalen door te geven aan nieuwe generaties’, valt daarom te lezen in een brandbrief, die de Taskforce in december stuurde aan de Kamerleden met mediabeleid in hun portefeuille.
Dan zou het mooi zijn als er ‘een gegarandeerde ruimte’ voor cultuurprogrammering komt, zegt Bartelse. ‘Tegenover de overdaad aan Amerikaanse cultuur die ons via sociale media en streamingdiensten bereikt, moet een stevig aanbod van Nederlandse culturele producties blijven staan. In al hun diversiteit: volkscultuur tot klassieke kunst, live registraties, documentaires en drama.’ Hij wil geen quotum claimen, maar pleit wel voor een duidelijke definitie van wat cultuurprogramma’s zijn. ‘Nu vallen ook Heel Holland bakt en de talkshow Eva daaronder in de Hilversumse categorisering.’
Voor de bezuinigingen op cultuurprogramma’s is ‘schrijnend weinig’ aandacht, zegt filosoof en muziekcurator Marieke McKenna. Ze weet hoe belangrijk eigenzinnige radio maken is, en hoe heerlijk ook. De afgelopen twee jaar was ze een avond per week samensteller-presentator van het net geschrapte NTR-programma Round Midnight op NPO Soul & Jazz, waar ze luisteraars van spiritual jazz naar psychedelische folk en andere avontuurlijke genres leidde. Als 21-jarige richtte ze in 2016 het onafhankelijke platenlabel Mink Records op.
Het wegvallen van smaakmakende radioprogramma’s kan het beginnende artiesten moeilijk maken, zegt McKenna. ‘Het is niet veel anders dan vroeger, toen David Bowie of Kate Bush ook niet waren doorgebroken zonder dj’s die risico’s namen. Met alleen je muziek pluggen op sociale media of overvolle streamingdiensten kom je niet bovendrijven. Opgepikt worden door de radio geldt nog steeds als een stempel van goedkeuring in de ogen van concertboekers, die bijvoorbeeld een plek op een festival voor je kunnen regelen.’
De vrijheid die McKenna genoot was groot: zelf de muziek uitkiezen, onderweg in haar eigen tijd artiesten interviewen met een draagbare opnameset. Zo bracht ze de Duits-Turkse zangeres van Anatolische rock Derya Yildirim in de uitzending. ‘Ik nam in Lissabon het fluitende geluid van de kar van een messenslijper op en die nam me daarna mee naar een fado-optreden. Via schoonheid liet ik zien hoeveel we met elkaar verbonden zijn.’
Het is ‘begrijpelijk’ dat er meer geld naar defensie moet, zegt McKenna. En ja, er is vast nog wel aan efficiëntie te winnen bij de NPO. ‘Maar wat nu verdwijnt, beschadigt het cultureel weefsel van Nederland. Het is wel een rechts kabinet dat dit heeft afgekondigd. Ik vraag me soms af of ze wel willen dat er tegendraadse muziek wordt gedraaid. Tegelijk gaan de gesprekken bij de NPO vaak over hoe ze beter korte content voor sociale media kunnen maken. Jongeren snakken juist naar diepgang en bijzondere vondsten: ze luisteren naar oude cassettes en vinyl in elkaars woonkamers!’
De besluitvorming in Hilversum maakt al snel een Byzantijnse indruk; het omroepbestel is zo mogelijk nog onnavolgbaarder dan het cultuurbestel, zegt Bartelse, die behalve Taskforce-voorzitter ook directeur is van concertgebouw TivoliVredenburg in Utrecht. ‘Ik geloof wel dat ze bij de NPO en de omroepen best een groot hart voor cultuur hebben. Maar ze maken allemaal een afweging vanuit hun eigen belangen. Samen pakt dat niet altijd goed uit.’
De regels van het spel zien er in grote lijnen zo uit: Den Haag bepaalt dat er wordt bezuinigd, Hilversum bepaalt hoe er wordt bezuinigd. Wie zich beklaagt, kan daardoor het gevoel krijgen dat hij van het kastje naar de muur wordt gestuurd. Maar de rolverdeling is met een belangrijk doel bedacht: het kabinet en de Tweede Kamer blijven zo op afstand van de programmering, die onafhankelijk van politieke belangen tot stand komt.
De NPO bepaalt eerst welke zenders en platformen zij nodig heeft om aan de taak van een brede informatievoorziening te kunnen voldoen: van het aloude NPO 1, 2 en 3 en de radiozenders NPO Radio 1, 2, 3FM, Klassiek, Radio 5, FunX en BLEND tot het streaming platform NPO Start en het audioplatform NPO Luister. Daarna kiezen NPO-managers welke programma’s van welke omroepen daar op te zien en horen zijn op grond van een jaarlijks plan dat samen met de omroepen tot stand komt.
Het was een puzzel, zegt contentmanager NPO 2 Annemiek Spronk, om na het snijden in de kosten wel ‘een sterke en toekomstbestendige’ programmering over te houden. Cruciaal daarbij is dat het kijkgedrag van nieuwe generaties verandert: minder op de vaste uitzendtijden van lineaire zenders, meer wanneer het hen uitkomt via online platforms. Hoe met die verschuiving mee te bewegen is al jaren een balanceeroefening voor de NPO.
‘We hadden een raster gemaakt om in kaart te brengen welk publiek naar welke cultuurprogramma’s keek’, zegt Spronk. ‘Toen bleek dat we de 50‑pluskijkers of ‑luisteraars soms wel twee of drie keer met eenzelfde type programma bedienen. We zonden bijvoorbeeld wel een aantal klassieke concerten uit op NPO 2, maar geen optreden dat een jonger kijkerspubliek trekt. Dus daar willen we nu op inzetten en dat betekent dat we moeten stoppen met andere programma’s.’
De vraag voor Hilversum is vervolgens of je nieuwe generaties wel aan je bindt met oude vormen. De zendermanager van NPO Klassiek, Tim Moen, wijst op de VPRO-podcast SoundTrek, waarin de vorige ‘componist des vaderlands’ Anne-Maartje Lemereis ‘heel geslaagd’ aan de hand van toegankelijke filmmuziek de rol van geluid en de wereld van het componeren even inhoudelijk als speels verkent.
‘Klassiek blijft een belangrijk speerpunt voor de publieke omroep’, zegt Moen. ‘We blijven concerten uitzenden en kunnen zo nog steeds composities in première laten gaan en jonge musici laten horen. Maar we akkeren wel door hoe we dat een online vertaling kunnen geven, die meer is dan een radioprogramma. Innoveren kost alleen wel geld, en om dat in tijden van bezuinigingen ook nog over te houden, moet je extra pijnlijke beslissingen nemen.’
Hoe de NPO het cultuuraanbod online overeind kan houden tegenover de commerciële macht van de algoritmes van de techbedrijven zit ‘voor in mijn hoofd’, zegt Spronk. Documentaires van het wegbezuinigde cultuurkanaal NPO 2 Extra gaan naar NPO Start, maar wie vindt ze daar?
De omroep begeeft zich op YouTube en sociale media, omdat daar publiek zit dat hij wil verleiden om naar de eigen apps Luister en Start te komen. Met een ‘publiek algoritme’ hoopt ze dat kijkers en luisteraars daar programma’s aangereikt krijgen die niet om commercie maar om kwaliteit draaien.
Op tv-zender NPO 2 heeft ze de aandacht wel gegarandeerd: dinsdagavond krijgt cultuur op primetime een vast programmablok en is niet meer versnipperd in de randen van de dag. ‘Podium Klassiek van de NTR krijgt daar een vervolg, en ik praat met de VPRO of we het boekenprogramma daar in sfeer ook geschikt voor kunnen maken. Misschien een iets meer magazine-achtige aanpak met kortere gesprekken met schrijvers en een ander decor dan de statige bibliotheek. Maar de invulling daarvan is natuurlijk aan de omroep.’
Als Avrotros-directeur Zimmerman naar de uitwerking van de bezuinigingen kijkt, laveert hij tussen enerzijds de pijn van wat er verdwijnt en wie er allemaal werk kwijtraakt, en anderzijds ook de vaststelling ‘dat er echt nog wel wat overblijft’. Zo kondigde zijn omroep deze week het nieuwe programma Een schat aan Shaffy aan, vanaf maart te zien.
Vier artiesten, onder wie rapper Akwasi en zangeres Karsu, gaan daarin pas ontdekte muzikale ideeën van zanger Ramses Shaffy uitwerken. ‘De dochter van Liesbeth List vond op zolder een doos met cassettebandjes waarop hij, vaak achter de piano, aanzetten tot liedjes bedenkt’, zegt Zimmerman. ‘Die liedjes gaan we in ons programma nu afmaken. Kippenvel!’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant