Reza Pahlavi Terwijl Iraniërs massaal de straat opgingen uit woede tegen het ayatollah-regime, kreeg één naam veel aandacht als politieke opponent: Reza Pahlavi, zoon van de voormalige sjah, die opereert vanuit ballingschap in de VS. Waar komt die aandacht vandaan, en is hij echt populair onder demonstranten in Iran?
Demonstranten in Berlijn betuigen op 9 januari met afbeeldingen van Reza Pahlavi, zoon van de voormalige sjah van Iran, hun steun aan de protesten in Iran.
Begeleid door bombastische, opzwepende muziek kijkt Reza Pahlavi, zoon van de voormalige sjah van Iran, recht in de camera in een video die hij op donderdag 8 januari deelde op het socialemediaplatform X. De 65-jarige Pahlavi, die al 47 jaar in ballingschap in de Verenigde Staten woont, roept daarin demonstranten in het Farsi op om vrijdag om acht uur ’s avonds massaal de straat op te gaan.
In Iran waren op dat moment al bijna twee weken protesten gaande. Die begonnen als kleinschalige demonstraties uit onvrede over de economische situatie, vooral in kleinere steden – en groeiden na die donderdag uit tot een massabeweging. Al snel verschenen online video’s van demonstranten die een foto van Pahlavi omhooghielden en opriepen tot een terugkeer van de monarchie onder de Pahlavi-dynastie.
Of deze demonstranten gehoor hebben gegeven aan Pahlavi’s oproep, is lastig te verifiëren, omdat het regime kort daarna het internet afsloot. Maar sindsdien duikt Pahlavi, die bijna twee miljoen volgers heeft op X en ruim negen miljoen op Instagram, voortdurend op in internationale media en wordt zijn boodschap gretig verspreid door Iraanse nieuwsplatforms in ballingschap, zoals Iran International en Manoto TV.
Is dat vooral een media-fenomeen, of is Pahlavi echt populair onder de demonstranten in Iran?
De Iraans-Amerikaanse journalist en antropoloog Alex Shams is niet verbaasd dat Pahlavi in de schijnwerpers staat. Shams werkte tussen 2018 en 2021 in Iran, waar hij onderzoek deed naar de Iraanse politiek. Vorig jaar publiceerde hij in The Boston Review een kritische analyse over digitale beïnvloeding door Pahlavi. Ook nu waarschuwt hij voor gemanipuleerde video’s, afkomstig van Pahlavi’s aanhang, waarin het lijkt alsof wordt gescandeerd voor zijn terugkeer, terwijl de oorspronkelijke beelden andere audio bevatten.
Volgens Shams loopt Pahlavi’s opkomst parallel aan die van Donald Trump tijdens diens eerste presidentscampagne in 2016. „Al vanaf het begin was het Trumps doel om het nucleaire akkoord met Iran te beëindigen dat was gesloten onder zijn voorganger Barack Obama”, zegt Shams aan de telefoon vanuit Mexico-Stad. „Trump zette in op maximale druk door middel van sancties om uiteindelijk het Iraanse regime ten val te brengen. Daarom begonnen mensen in Trumps omgeving te zoeken naar iemand die zij naar voren konden schuiven als toekomstige leider van Iran om een politieke omwenteling in het land geloofwaardiger te maken.”
Reza Pahlavi werd geboren in Teheran als oudste zoon van de toenmalige sjah Mohammad Reza Pahlavi. Zijn vader presenteerde zich als een pro-westerse en seculiere modernisator, maar voerde tegelijk een autoritair regime waarin marteling en machtsmisbruik voorkwamen. In 1979 kwam hij ten val bij de Islamitische Revolutie, waarbij ayatollah Ruhollah Khomeiny de macht greep.
Het gezin vluchtte eerst naar Egypte en vestigde zich na de dood van de sjah in 1980 in de VS. Na een studie politicologie probeerde Pahlavi een regering in ballingschap op te zetten en sprak hij zich in interviews uit tegen het ayatollah-regime. Zijn internationale profiel groeide pas vanaf 2019, toen hij zich nadrukkelijk mengde in protesten tegen de economische malaise, en nog sterker tijdens de massale demonstraties na de dood van Mahsa Amini in 2022 vanwege de verplichte hoofddoek.
Ook tijdens deze protesten wist Pahlavi weer het grote publiek te bereiken. Hij mocht zelfs langsgaan bij Trump en vroeg openlijk steun om het Iraanse regime weg te krijgen via een militaire interventie. Trump zei later dat Pahlavi „heel sympathiek overkomt”, maar dat hij twijfelt of Pahlavi binnen Iran voldoende steun zou kunnen vergaren om uiteindelijk de macht over te nemen.
Iran-analist Ali Vaez van denktank International Crisis Group zegt dat Pahlavi zich presenteert als potentiële vereniger die de gefragmenteerde Iraanse diaspora onder één paraplu zou kunnen samenbrengen in een front tegen het regime. „Maar dat leidt vrijwel elke keer tot teleurstelling”, zegt Vaez. „Hij mist cruciale eigenschappen, zoals charisma en een overtuigende politieke visie.”
Shams deelt die analyse. „Hij heeft 47 jaar de tijd gehad om een politieke organisatie op te bouwen en Iraniërs in de diaspora te verenigen. Dat is hem niet gelukt. Een van de belangrijkste redenen is dat hij nooit expliciet afstand heeft genomen van de misdaden van het regime van zijn vader. Zijn strategie leunt op buitenlandse steun en nauwe banden met Amerikaanse neoconservatieven en Israëlische lobbykringen. Pahlavi zet in op verandering via buitenlandse druk en mogelijke militaire interventie, ten koste van interne democratische opbouw.”
Die boodschap vond lange tijd weinig weerklank binnen en buiten Iran, maar volgens Vaez is er deze keer iets veranderd. „Allereerst is er een wijdverbreid gevoel van wanhoop, zowel binnen als buiten Iran. Het land bevindt zich op een doodlopende weg, en zulke omstandigheden roepen vaak het verlangen op naar een verlosser. Daardoor richten steeds meer mensen hun blik op Pahlavi.”
Daarnaast is er volgens Vaez voor het eerst sprake van een belangrijke buitenlandse bondgenoot in de regio: Israël. Hij verwijst naar de Twaalfdaagse Oorlog van afgelopen juni, waarbij Israël en de Verenigde Staten nucleaire installaties in Iran bombardeerden. „Pahlavi heeft zich duidelijk aan de zijde van Israël geschaard. Israël investeert aanzienlijk in zijn profiel, versterkt zijn imago en biedt hem zichtbaarheid in media buiten Iran.”
Dat concludeerde ook de Israelische krant Haaretz. Die onthulde in oktober dat Israël een grootschalige digitale beïnvloedingscampagne heeft uitgevoerd om het imago van Reza Pahlavi te versterken. De campagne was niet alleen bedoeld om het profiel van de kroonprins te vergroten, maar ook om zijn vermeende steun binnen Iran kunstmatig op te blazen. Volgens de krant werd daarbij gebruikgemaakt van valse onlineprofielen die zich voordeden als Iraanse burgers.
Na weken van protesten lijken die inmiddels uitgedoofd, omdat het regime met harde hand optrad. Volgens mensenrechtenorganisaties staat het dodental op ruim 4.500.
Afgelopen weekend lukte het hackers om minutenlang in te breken op de Iraanse staatstelevisie. De reguliere uitzending werd verstoord, waarna een oproep volgde van Pahlavi. „Ik heb een speciale boodschap voor het leger”, zegt Pahlavi in de clip. „Jullie zijn het nationale leger van Iran, niet het leger van de Islamitische Republiek. Bescherm je eigen leven. De klok tikt, schaar je zo snel mogelijk achter het volk.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC