Julia Schoch In het laatste deel van de trilogie over haar leven duikt de Duitse schrijver opnieuw in haar herinneringen, om allerlei ontdekkingen over haar vroegere leven te doen.
„Ik begin nog een keer, bij een ander punt.” Zo opent Wild van een woeste droom, het laatste boek van Julia Schochs trilogie Biographie einer Frau. Een simpele maar veelzeggende zin die precies duidelijk maakt hoe Schoch werkt in haar ‘biografie’: het gaat hier niet om een chronologisch verslag van een leven. Schochs benadering is thematisch, ze dregt gebeurtenissen op uit het sediment van haar herinneringen, draait ze rond, bekijkt ze van alle kanten en zoekt naar verborgen verbanden, naar de onvermoede invloed die bepaalde ogenschijnlijk betekenisloze voorvallen kunnen hebben op de richting van een levensloop.
Julia Schoch: Wild van een woeste droom. (Wild nach einem wilden Traum) Vert. Josephine Rijnaarts.
De Arbeiderspers, 192 blz. €21,99
Daarom begrijp ik de beschrijving op de achterflap niet zo goed. Wild van een woeste droom, staat daar, „kan beschouwd worden als een zusterboek van de veelgeprezen, in 2024 verschenen roman Het liefdespaar van de eeuw.” Zusterboek? Waarom zo vaag? Vermeld gewoon dat het hier om een trilogie gaat, waarvan het eerste deel, Das Vorkomnis, als het goed is dit jaar in het Nederlands zal verschijnen. Dat De Arbeiderspers met het vertalen van deze boeken niet bij deel één is begonnen, is helemaal niet erg. Chronologie is volstrekt onbelangrijk in Schochs benadering, dat is nou juist zo verfrissend, zo vernieuwend aan deze drie romans. Goed, dit terzijde.
Het liefdespaar van de eeuw was een genadeloos eerlijk, scherp en onsentimenteel verslag van een dertig jaar lang huwelijk waar de liefde langzaam uit lijkt weggesijpeld. In trefzeker proza, vol zelfspot en droge humor, houdt Schoch haar naamloze, autobiografische personage tegen het licht en onderzoekt waarom ze doet wat ze doet en hoe haar jeugd in de voormalige DDR haar en haar man gevormd heeft.
Schochs stijl en werkwijze zijn hetzelfde in Wild van een woeste droom, maar hier blikt ze terug op een korte, intense affaire die ze in de beginjaren van haar huwelijk heeft met een Catalaanse schrijver. Ze ontmoet hem tijdens een schrijfresidentie in de Amerikaanse Hudson Valley en aanvankelijk vindt ze hem niks – arrogant, onaantrekkelijk en met een piercing in zijn onderlip die haar mateloos stoort: „Het was voor mij een teken dat hij modegevoelig was. Hij liet zich meevoeren op de golven van het heden.” Toch hoeft hij haar maar een teken te geven of ze volgt hem naar zijn slaapkamer en duikt met hem het bed in. Ze begrijpt zelf niet waarom ze hem niet kan weerstaan, waarom ze nacht na nacht met hem slaapt, waarom ze overdag aan niks anders kan denken dan aan het gevoel van zijn lichaam op dat van haar.
De ontmoeting met ‘de Catalaan’, zoals ze hem het hele boek door blijft noemen, maakt niet alleen een onverwachte passie los; het ontsluit ook een herinnering uit haar jeugd die ze volledig vergeten was. De verteller is opgegroeid in een Oost-Duitse garnizoensstad en als ze een jaar of twaalf is ontmoet ze in de bossen rondom haar woonplaats een jonge soldaat met wie zich iets ontwikkelt dat het midden houdt tussen vriendschap en liefde.
De soldaat is geen militair type. Hij houdt van planten en bloemen en boeken, als hij uit het leger komt wil hij literatuurwetenschappen studeren. Ook de verteller houdt van lezen en vertelt hem iets dat ze nog niemand heeft toevertrouwd: „Ik zeg dat ik later ook boeken ga schrijven.” Tot haar verrassing twijfelt de soldaat niet aan haar voornemen. „Ik weet zeker dat het je lukt”, zegt hij. „Je moet er wild van zijn. Wild van een woeste droom. Hij herhaalt de zin twee keer.” (Oké, toch een kleine grieve: de Duitse titel van de roman is Wild nach einem wilden Traum; dat er in de vertaling voor gekozen is één ‘wild’ te vervangen door een synoniem is spijtig. Zo mist de Nederlandse titel de poëtische urgentie van het origineel. Maar verder is de vertaling voortreffelijk!)
Het probleem van de verteller is dat ze nog niks heeft meegemaakt en niet genoeg fantasie heeft om dingen te verzinnen. „Als dat zo is”, mijmert de soldaat, „moet je inderdaad eerst alles meemaken.” Zoals een hartstochtelijke liefdesverhouding met een spannende Spanjaard bijvoorbeeld.
Het is de verteller op het moment zelf niet duidelijk waarom ze in de Hudson Valley opeens aan de soldaat uit haar verleden moet denken. Hij borrelt zomaar op uit haar geheugen en in plaats van dat ze werkt aan haar proefschrift, over utopieën in de hedendaagse literatuur, waarvoor ze eigenlijk deelneemt aan deze residentie, schrijft ze over de soldaat in het bos. Pas nu, op het moment dat ze aan deze roman schrijft, nu ook de Catalaan weer in haar verbeelding is opgedoken, begint ze te begrijpen wat die twee figuren met elkaar verbindt. „Ik weet dat er toen keerpunten waren, die een effect hebben gehad op alles wat daarna kwam. Keerpunten die ik die herfst, die weken en maanden niet zag, die toen voor mij niet waarneembaar waren.”
De ontmoeting met de soldaat gaf haar het zelfvertrouwen om in haar eigen schrijfambities te geloven; de affaire met de Catalaan vult haar met de moed om haar baan als universitair docent aan de wilgen te hangen en zich volledig aan de literatuur te wijden. Waar de verteller dacht dat ze aan een boek over de liefde werkte, blijkt nu dat het eigenlijk – of vooral, of in ieder geval in belangrijke mate ook – over schrijven gaat.
Zowel met de soldaat als met de Catalaan verlopen haar gesprekken haperend, vol pauzes, met beiden zwijgt ze meer dan dat ze spreekt, met geen van beiden „praatte ik luchtig”. Dit inzicht leidt tot een nieuw besef: „Opeens was ik ervan overtuigd dat stilte, de afwezigheid van woorden in de liefde, de keerzijde was van schrijven. De hoeveelheid woorden is niet oneindig, dacht ik. Als je ze bij het schrijven wilt gebruiken, ontbreken ze ergens anders.” Het stilzwijgend samenzijn dat ze deelt met deze twee mannen maakt dat ze over hen kan schrijven.
Zo onderzoekt Schoch het veranderende zwaartepunt van haar herinneringen. Als in een caleidoscoop blijven ze verschuiven en laten voortdurend nieuwe patronen zien, ontbloten nieuwe betekenissen. „Ieder mens zit vol gebeurtenissen die opgeslagen liggen in de plooien van het geheugen. En in elke gebeurtenis zitten weer andere gevouwen.” Het is een prachtig beeld, en de manier waarop Schoch deze plooien openvouwt en rustig, tastend, met licht ironische dromerigheid beschouwt heeft iets hypnotisch. Het maakt dat je het boek eigenlijk zodra je het uit hebt nog eens zou willen lezen, en nog eens. En, daarna, misschien nog wel eens.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC