Het blijft ingewikkeld, om tussen sein en sollen in de internationale betrekkingen te laveren. Tussen wat is en wat zou moeten zijn. Om nergens tegenaan te botsen is het evenwel best belangrijk om die twee niveaus uit elkaar te houden, terwijl we ze toch allebei tegelijkertijd moeten beoefenen in de maalstroom van alle internationale politieke crisis. We moeten laveren tussen de golven die er nu eenmaal zijn. Maar we moeten koers zetten naar wateren waar ons Europese bootje beter blijft drijven.
Daarom toch even wat extra instructie in dubbeldenken, ook als voortzetting op mijn vorige column over ‘alles of niets’. Het is op de een of andere manier heel Nederlands dat er vaak heel dramatisch en zwart-wit wordt gereageerd: lange tijd als er werd gewaarschuwd over de Amerikaanse koers onder president Trump, kregen de critici (waaronder ikzelf) de wind van voren, overdrijf niet zo, Trump was juist goed voor de wereld. Nu Trump een direct gevaar vormt, wordt er door allerlei mensen geëist dat we subiet uit de NAVO stappen en het uitmaken met Amerika, het andere uiterste. Maar dergelijke hyperbolische reacties doen geen recht aan die combinatie van sein en sollen, waartoe we ons allebei tegelijkertijd hebben te verhouden.
Dubbeldenken is nodig in de modderige arena van de wereldpolitiek zelf. Neem nu het berichtje dat Rutte aan Trump stuurde, en dat Trump prompt op zijn socialemediakanaal postte. In dat briefje richt Rutte zich tot „dear Donald”, prijst hem om de Amerikaanse inspanningen in Syrië, en sluit af met een soort schriftelijke knuffel: „Can’t wait to see you, yours, Mark.” De helft van internet viel over Ruttes ‘geslijm’ heen. Maar Rutte is geen staatsleider die à la Macron de nationale soevereiniteit met verve mag verdedigen. Amerika is de broodheer van de NAVO. En waar menig werknemer in Nederland met zo’n grensoverschrijdende baas tien keer ziekteverlof en arbeidsconflicten had aangemeld, moet Rutte in de sein-situatie waar hij zit zo lang mogelijk blijven schipperen. Om dan toch via pappen en nathouden aan te sturen op betere tijden, de Europese landen wat respijt geven, en de Amerikanen achter Trump of in het Congres voor te houden dat het ook anders moet en kan (het sollen) – dat is dubbeldenken in de praktijk.
Dubbeldenken is zo mogelijk nog lastiger in de theorievorming over de wereldpolitiek. Ook daar lopen in de verschillende analytische, verklarende en normerende benaderingen van hoe we patronen in die warboel van internationale betrekkingen kunnen verklaren, de niveaus van sein en sollen, door elkaar heen. Dat viel me weer op toen ik onlangs in (veel te) kort bestek op televisie iets moest uitleggen over hoe de internationale betrekkingen functioneren.
In een poging de chaos in de geopolitiek te duiden, haalde ik de biljartballentheorie van de Berlijnse politicoloog Herfried Münkler aan. Münkler introduceert de metafoor van de wereldorde als een biljartlaken, met een aantal grote mogendheden die als biljartballen het spel bepalen. Dat is niet zo’n originele metafoor, want die werd door de realistische stroming in de Leer van de Internationale Betrekkingen al in 1962 geïntroduceerd, door de Zwitsers-Amerikaanse historicus Arnold Wolfers, in zijn boek Discord and Collaboration. Die metafoor zegt dat er de internationale politiek altijd een vorm van anarchie is. Regels en instituties doen er niet toe. Ook niet wat er in de ballen zit. Het gaat er om hoe ze over het doek knallen. Het is dus een verklarende theorie, die de situatie van machtsrealisme helpt te duiden.
Soms wordt die theorie ook als een sollen gezien, de Duitse filosoof Carl Schmitt vond eerder al dat dit de enige benadering en orde zou moeten zijn. Ook Münkler voegt er een sollen-aspect aan toe, maar dan omgekeerd. Hij ziet het als erg onwenselijk als grote mogendheden zonder regels, normen en waarden op elkaar botsen, want de kleinere landen en hun soevereiniteit komen in het geding en ze worden in no time van het bord gespeeld (of opgeslokt). Maar helaas, zo zag de moderne geschiedenis er steeds weer uit. En toch. Maar zelfs in de meedogenloze biljartbalanarchie kun je iets redden: als je er op aanstuurt dat er niet drie de boel domineren, maar vijf.
Vijf vormden een pentarchie na 1815, met het Concert van Europa. Dat was voor de buiten-Europese koloniale wereld allerakeligst, maar het hield een kleine eeuw lang een wereldoorlog op afstand. In de twintigste eeuw was er een tijdlang een bipolair evenwicht, na 1990 zelfs een unipolair, maar nu zijn we beland bij drie: Rusland, China, VS. Maar geen van die drie is bereid te doen wat echt tot vrede en recht leidt: de internationale orde verdedigen. En dan is drie notoir instabiel, omdat die drie elkaar nooit volledig in evenwicht zullen houden (ze zullen voortdurend op elkaars invloedsfeer azen, zie Taiwan, zie Europa). Daarom is er volgens Münkler maar één optie: in de sein-situatie van het biljartspel aansturen op vijf ballen: Europa en India moeten groter worden. Dan heb je meer permutaties om de orde stabiel te houden en oorlog wellicht te voorkomen. En als Europa groter wordt, kan ze in haar eigen invloedssfeer (met Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, Japan, wellicht de Mercosur-landen) die normen en waarden toch afdwingen en uitdragen.
Maar dat vergt dubbeldenken: we moeten niet alleen in de praktijk, maar ook in ons nadenken en delibereren echt de sein-situatie van het machtsrealisme en de biljartballentaal omarmen. Dat betekent dat we daarin soms hard, soms listig en behendig in moeten opereren. Een biljartbal moeten zijn. Maar anderzijds moeten we dat spel (dat in 1945 met goede gronden toch echt failliet was verklaard) expliciet tegen wil en dank spelen. We moeten het blijven haten. En via de macht van Europa afdwingen en laten zien dat die andere theorieën, over economische relaties, soft power en de waarde van zelfbeschikking en mensenrechten, die ooit toch ook een sein-situatie omschreven, ook voor de toekomst houvast bieden. We spelen in het nu, maar houden de ogen op het sollen.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC