De artistieke vrijheid in Nederland moet veel beter worden beschermd, oordeelt de Raad van Cultuur. Of wetgeving gaat helpen, is de vraag, krachtige steun vanuit de politiek biedt waarschijnlijk meer soelaas.
De vrijheid van kunstenaars in Nederland staat serieus onder druk, concludeert de Raad van Cultuur in zijn advies Maken (z)onder druk. Actie is dringend nodig, op alle fronten. Theatergroepen die langs scholen trekken, stuiten bijvoorbeeld steeds vaker op kritische leerlingen en ouders. Maar de raad noemt ook Bob Vylan en Douwe Bob, die onder vuur kwamen te liggen vanwege hun uitlatingen over Gaza.
Het schrikbeeld vormen landen als de Verenigde Staten, en dichter bij huis Hongarije en Slowakije. Daar worden museum- en theaterdirecteuren onder druk gezet of zonder pardon ontslagen door de autocratische leiders van het land.
In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.
Om dergelijke ingrepen in Nederland te voorkomen, moet in de eerste plaats het ‘adagium van Thorbecke’ in de wet worden gegoten, vindt de raad. Jan Rudolph Thorbecke zei in 1862: ‘De regering is geen oordeelaar van wetenschap en kunst.’ De overheid verstrekte in decennia daarna wel subsidies aan tal van kunstinstellingen, maar bemoeide zich in principe niet met de inhoud van hun werk.
Tegelijkertijd schrijft de raad dat de grootste druk in Nederland niet van de politiek, maar uit de samenleving komt. Voor de oorzaak van de groeiende intolerantie jegens de kunst wijst de raad terecht naar sociale media, waarin mensen zich in hun eigen waarheid opsluiten en de waarheid van een ander steeds slechter kunnen verdragen. Kunst die schuurt, de blik op de wereld uitdaagt en oprekt, wordt steeds vaker als onaangenaam ervaren, met felle protesten als gevolg.
Of de aanbevolen wetgeving soelaas gaat bieden, valt te bezien. Voorbeelden in de Verenigde Staten en Hongarije laten zien dat wetgeving nooit voldoende bescherming biedt tegen schaamteloze autocraten. Voor een gezond functionerende democratie is naast wetgeving vooral ‘democratisch ethos’ nodig, in dit geval burgers en politici die het belang en de waarde van kunst zien.
De Nederlandse politiek heeft zijn taak op dat terrein schromelijk verwaarloosd. Sinds het eerste kabinet-Rutte het mes zette in de Nederlandse kunstsector, zijn er te weinig politici geweest die het voor de kunst hebben opgenomen. Op elk denkbaar terrein, tot aan de muziekscholen aan toe, is bezuinigd. Kunst moet zichzelf tegenwoordig continu verdedigen. In een gezonde democratie spreekt het belang van kunst voor zich.
Het helpt daarbij niet als kunst politiek wordt gemaakt. De overheid is de laatste decennia bij de subsidieverstrekking steeds meer eisen gaan stellen. Er werd niet alleen meer naar de artistieke kwaliteit gekeken, maar ook naar maatschappelijke doelen, zoals inclusiviteit. Daarbij ligt politieke beïnvloeding op de loer.
De raad constateert ook dat kunstenaars en kunstinstellingen steeds politieker worden, zeker in hoogoplopende maatschappelijke discussies zoals de genocidale oorlog in Gaza. Als kunstinstellingen activistisch worden, kunnen ze de artistieke vrijheid ook beperken. En als kunstenaars activistisch worden, is een maatschappelijke tegenreactie niet meteen een aanval op de artistieke vrijheid. Integendeel. Het is een teken dat de kunst gehoord en gezien wordt, relevant is.
Het is wel zaak dat kunstenaars zich te allen tijde veilig voelen, een beroep kunnen doen op bescherming van de overheid als dat nodig is. Het zou ook goed zijn als het nieuwe kabinet zich vol achter de kunst schaart. Daarbij kan het rapport als inspiratie dienen. De kunsten zijn, zo stelt de raad terecht, misschien wel het beste medicijn tegen autocratieën. ‘Ze zijn een tegengif voor wat de Amerikaanse historicus Timothy D. Snyder ‘de politiek van de onvermijdelijkheid’ noemt, een politiek die suggereert dat haar manier van denken de enige realistische is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant