Economische bedrijvigheid is er om te zorgen dat mensen een goed leven kunnen leiden, in een rechtvaardige samenleving, binnen de grenzen van de planeet. Dat levert het neoliberale kapitalisme niet. Waarom hebben we dan geen gesprek over betere alternatieven?
Deze week komen honderden regeringsleiders, staatshoofden, en de top van het bedrijfsleven bijeen op de jaarlijkse vergadering van het World Economic Forum (WEF) in Davos. Ze praten daar over oplossingen voor ’s werelds grootste problemen en bedreigingen.
Maar alles wijst erop dat het ook dit jaar niet zal gaan over de grootste dreiging voor de mensheid en de planeet: het neoliberale kapitalisme, belangrijkste oorzaak van de vele problemen waar de elite het in Davos wél over zal hebben.
Naar aanleiding van de bijeenkomst in Davos lanceerde het WEF vorige week haar Global Risks Report 2026. Deskundigen werden gevraagd wat ze de grootste risico’s vinden voor de wereld. Ze konden kiezen uit een lijst die aan hen voorgelegd werd. Op de korte termijn komen geo-economische confrontatie, desinformatie en sociale polarisatie in de top drie. Over een periode van 10 jaar zijn dat extreme weersomstandigheden, verlies aan biodiversiteit en kritische veranderingen van het aardsysteem.
Ongelijkheid in inkomen en vermogen komt op de zevende plaats. En het komt naar voren als de factor die het meeste andere risico’s met elkaar verbindt. Dat is een terechte constatering. Echter, het commentaar in het rapport geeft geen goed begrip van wat het probleem is met ongelijkheid. Het reduceert ongelijkheid tot een gevoel van burgers die zich uitgesloten voelen en sceptisch zijn over hun kansen op sociale mobiliteit. Maar economische ongelijkheid gaat anno 2026 om veel meer dan dat.
Ingrid Robeyns is hoogleraar ethiek van instituties aan de Universiteit Utrecht en de auteur van Limitarisme: Pleidooi tegen extreme rijkdom.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het gaat over de structurele onvrede over wie er welk deel van de koek krijgt die we met z’n allen produceren. Dat deel is de voorbije decennia steeds meer opgeschoven richting de kapitaalhouders, en weg van werkenden. Ook belastingen zijn verschoven van kapitaal naar arbeid. En anno 2026 gaat economische ongelijkheid ook over de toename van de maatschappelijke, ecologische en politieke schade die centimillionairs en miljardairs berokkenen. Maar om dat te zien, moeten we een analyse op systeemniveau maken over de fundamenten van onze politieke economie. En helaas hebben we geen redenen om te denken dat dit in Davos gaat gebeuren.
We weten nochtans ondertussen steeds beter wat we kunnen verwachten als de toename van extreme rijkdom niet radicaal wordt aangepakt. De economisch historicus Guido Alfani schrijft in zijn boek As Gods Among Men dat extreme rijkdom historisch gezien getolereerd werd omdat de rijksten op cruciale momenten de samenleving ter hulp schoten, terwijl we nu vooral het omgekeerde zien. En ook Luke Kemp, die in zijn magistrale boek Goliath’s Curse 5.000 jaar aan de opkomst en ondergang van civilisaties analyseert, ziet voor het mondiaal kapitalisme hetzelfde patroon ontstaan. Er zijn volgens Kemp twee opties: ofwel gaat de mensheid ten onder, ofwel veranderen we radicaal ons politiek-economisch systeem. Ook Kemp ziet economische ongelijkheid als de cruciale factor.
Maar als we het kapitalisme niet eens benoemen, kunnen we het ook niet in vraag stellen. In het Global Risks Report staan welgeteld nul verwijzingen naar kapitalisme of andere relevante termen. Over de uitgebreide kennis die er in de wetenschap (en daarbuiten) bestaat over de nadelen van het kapitalisme en de mogelijkheden van alternatieve economische systemen: niets.
De elite die in Davos bijeenkomt, lijkt te vergeten dat het economische systeem – inclusief bedrijven, financiële instellingen en andere economische actoren – er niet voor zichzelf is. Economische bedrijvigheid is er om te zorgen dat mensen een goed leven kunnen leiden, in een rechtvaardige samenleving, binnen de grenzen van de planeet. Dat levert ons neoliberale kapitalisme nu niet. Waarom hebben we dan geen gesprek over de vraag of er betere alternatieve systemen zijn?
Het antwoord op die vraag is dat de elites die in Davos bijeenkomen allemaal profiteren van het neoliberaal kapitalisme, en het daarom vooral in stand willen houden. Van de rijkdom die onder het neoliberaal kapitalisme wordt gecreëerd, gaat een steeds groter gedeelte naar de rijkste één procent. De rest van de top tien procent wordt ook nog rijkelijk beloond omdat ze fulltime bezig zijn het geld van de allerrijksten te beschermen.
Dát is de relevante duiding achter de toegenomen ongelijkheid. En die blijft grotendeels onbenoemd, omdat de economische elite dan niet anders kan dan ook naar eigen situatie te kijken en zich af te vragen: is mijn rijkdom wellicht ook een onrechtvaardig privilege dat voortvloeit uit een economisch systeem dat aan vervanging toe is?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant