Protesten Iran Met een volledige internetblokkade probeert het Iraanse regime het verhaal over de protesten te beheren. Factcheckers draaien overuren om de schaarse beelden uit Iran te verifiëren.
Er worden vuren aangestoken tijdens een protestbijeenkomst op 8 januari 2026 in Teheran, Iran. De demonstraties zijn sinds december aan de gang, aangewakkerd door de torenhoge inflatie en de ineenstorting van de rial, en zijn uitgegroeid tot bredere eisen voor politieke verandering.
Soms krijgt Cathryn Grothe de vraag of het Iraanse regime een ‘autoritair draaiboek’ volgt. De internetblokkade en het geweld tegen demonstranten doen immers denken aan de manier waarop andere autoritaire regimes optreden. Leren ze misschien van elkaar?
Grothe, Midden-Oostenanalist van de Amerikaanse denktank Freedom House, antwoordt dan dat Iran niet zozeer een draaiboek volgt, maar de regels herschreven heeft. „Ik denk eerder dat andere regimes van Iran leren, als het gaat om het extreme censuursysteem”, zegt ze telefonisch vanuit New York. „Bijna nergens wordt het internet zo streng gecensureerd als daar.”
Afgelopen week werd, na vele dagen van bijna volledig geblokkeerde communicatie, pijnlijk duidelijk dat het regime veel meer doden op zijn geweten heeft dan aanvankelijk werd geschat. Journalisten en mensenrechtenorganisaties proberen uit alle macht foto’s en video’s te verifiëren, omdat beelden uit Iran niet op voorhand betrouwbaar zijn.
De internetblokkade dient twee doelen. Het regime verbergt zijn mensenrechtenschendingen en de schaal van het geweld dat het pleegt, waardoor voor de buitenwereld moeilijk in te schatten valt wat er precies gaande is. Ten tweede wordt het voor de demonstranten lastiger om zich te organiseren als er geen enkele vorm van communicatie mogelijk is.
Het geraffineerde van de Iraanse internetblokkade, zegt Grothe, is dat het regime erin slaagt om burgers volledig af te sluiten terwijl het zelf wél propaganda kan blijven posten. „Daarom zie je verhoudingsgewijs veel beelden van demonstraties voor het regime, en begrafenissen van soldaten. Het regime vindt dat uitgebreide propagandanetwerk noodzakelijk om te overleven.”
Al bij de vorige grootschalige protesten, in 2022, constateerde de Amerikaanse analist dat het Iraanse regime beelden manipuleerde met AI. „Maar die techniek stond toen nog in de kinderschoenen. Door de opkomst van generatieve AI zijn de protesten dit jaar een superspread-evenement voor propaganda geworden.” Grothe wijst onder meer op een kunstmatig uitgebreid publiek bij demonstraties voor het regime, of beelden die in hun geheel door AI gegenereerd zijn.
Propaganda beeld van Iraanse regime, beelden van begrafenissen van soldaten en pro regime demonstraties zijn scherper en wijd beschikbaar in vergelijking tot de anti regime protestbeeld (moet beter verwoord worden).
Als factchecker van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch zag de Brit Sam Dubberley afgelopen weken duizenden beelden aan zijn netvlies voorbijtrekken. Daar zat ook gemanipuleerd beeld tussen, zegt hij telefonisch vanuit Londen. „We weten niet zeker wie de beelden precies manipuleert. Dat kan de Iraanse overheid zijn, maar ook een tiener in zijn kelder in Rotterdam.”
Human Rights Watch heeft inmiddels van tientallen beelden weten te bevestigen dat ze daadwerkelijk uit Iran komen. Dat doet het onder meer door te geolocaten – „We weten van elk beeld op welke straathoek het genomen is”, zegt Dubberley. Of door te chronolocaten: het verifiëren van datum en tijd. Ook NRC gebruikt deze technieken om beelden op echtheid te controleren.
Voor het bepalen van de locatie zijn markante gebouwen belangrijk, bij de tijdsverificatie gaat het om zaken als schaduwen, blaadjes aan de bomen, of weersomstandigheden. „Als iedereen in een filmpje een T-shirt draagt, zijn het vermoedelijk geen beelden van deze winterse protesten”, aldus Dubbersley.
Ook de beelden tégen het regime zijn niet altijd betrouwbaar. Een veel gedeeld beeld van een vrouw die met een sigaret een foto van ayatollah Ali Khamenei in brand steekt, bleek uit Canada afkomstig. Dat dit soort beelden toch gretig gedeeld wordt, komt mede door de informatieschaarste uit Iran zelf. In demonstraties buiten Iran wordt de beweging met de sigaret overigens veel geïmiteerd.
In een analyse voor Vrij Nederland constateert onderzoeksjournalist Eline Derakshan dat voor- en tegenstanders van het regime juist door de black-out hun kans grijpen om het narratief te claimen. De VS en Israël presenteren zich als redders van het Iraanse volk, de zoon van de sjah probeert steun te winnen als toekomstig leider, en het Iraanse regime doet voorkomen alsof de demonstranten allemaal door Israël gesteunde terroristen zijn.
Het ingewikkelde daarbij, aldus Derakshan, is dat óók de VS en Israël willen doen geloven dat er agenten van de Israëlische veiligheidsdienst Mossad in Iran aanwezig zijn. Daarmee spelen ze dus het verhaal van het regime in de kaart. Ook linkse anti-imperialisten en communisten versterken het narratief van het regime, door wel de Amerikaanse sancties te benoemen als oorzaak van de protesten, maar niet de repressie door het regime.
Een demonstrant rookt een sigaret nadat hij deze heeft aangestoken met een brandende poster van de Iraanse opperleider Ayatollah Ali Khamenei tijdens een demonstratie in Berlijn, Duitsland, ter ondersteuning van de landelijke massaprotesten in Iran tegen de regering, woensdag 14 januari 2026.
Een demonstrant steekt een sigaret aan met een brandende foto van de Iraanse opperleider Ayatollah Ali Khamenei voor de Iraanse ambassade tijdens een demonstratie ter ondersteuning van de landelijke protesten in Iran, in Londen, Groot-Brittannië, op 12 januari.
Een Iraanse vrouw die in Turkije woont, steekt een sigaret aan met een brandende foto van de Iraanse opperleider Ayatollah Ali Khamenei tijdens een demonstratie ter ondersteuning van de landelijke protesten in Iran, in Yalova, West-Turkije, op 16 januari.
Derakshan noemt als gevaar dat beide verhalen elkaar versterken: Iran gebruikt de veronderstelde Amerikaanse inmenging als rechtvaardiging om de demonstraties hard neer te slaan, waarna de VS het geweld van het regime aanhalen als reden om in te grijpen. Inmiddels lijkt Trump overigens niet meer zo geneigd om militair te interveniëren.
Een risico van de manipulatie door alle partijen, zegt factchecker Dubbersley, is ook dat geen enkel beeld meer geloofd wordt. „Terwijl de realiteit is dat de overheid duizenden demonstranten gedood heeft. Dat mogen we niet uit het oog verliezen.” Daarom telt Human Rights Watch ook lichamen, bijvoorbeeld op beelden uit een mortuarium.
Het bedrijven van onafhankelijke journalistiek was in Iran ook vóór de protesten al erg moeilijk, zegt Sara Qudah telefonisch vanuit Parijs. Zij is regiodirecteur Midden-Oosten en Noord-Afrika van het Committee to Protect Journalists, een organisatie die persvrijheid onderzoekt en journalisten steunt. „Veel Iraanse journalisten doen aan zelfcensuur. Ze worden geregeld ondervraagd of gearresteerd door het regime. Velen zitten in de gevangenis.”
Het sterke vermoeden bestaat dat de weinige actieve journalisten ook tijdens deze protesten belaagd en opgepakt zijn. Qudah: „We hoorden van twee journalisten die gedagvaard werden, van wie er een weer vrijgelaten zou zijn. Maar door de internetblokkade kunnen we dit niet bevestigen. We kunnen helemaal niemand bereiken van onze contacten ter plaatse.”
De gemiddelde Iraniër heeft dus amper toegang tot betrouwbare informatie. Maar veel mensen, zegt Cathryn Grothe van denktank Freedom House, beseffen dat dat het geval is, en zoeken creatief naar manieren om de alomtegenwoordige staatspropaganda te omzeilen. „En sommigen blijven ook kritisch posten, ook al is het risico torenhoog. Mensen zijn ter dood veroordeeld voor een Twitter-bericht waarin ze het regime bekritiseerden. Maar de wens om vrij te zijn is simpelweg heel sterk.”
Rouwende mensen verzamelen zich bij lijkzakken in een mortuarium nabij Teheran. De beelden zijn tussen 9 en 11 januari opgenomen en geverifieerd door NRC
Net als in andere regimes zijn de theocraten in Teheran bezig om zichzelf neer te zetten als „krachtig, onbetwistbaar en onvermijdelijk”, zegt Alexander Dukalskis telefonisch vanuit Dublin. Hij is een Amerikaans-Ierse politicoloog, verbonden aan het University College in de Ierse hoofdstad. „Terwijl uit de massale protesten op zichzelf al blijkt dat het regime niet zo stabiel is.”
Voor zijn boek Making the World Safe for Dictatorship, uit 2022, onderzocht Dukalskis de manier waarop autoritaire regimes hun imago beheren. Hij ziet de nodige parallellen met Myanmar. „Het is overduidelijk dat ook daar de bevolking niet op autoritaire leiders zit te wachten. Het leger presenteert zichzelf daar als de instantie die orde en stabiliteit brengt. Tegenstanders van het regime worden terroristen en verraders genoemd. De staat beheert alle nieuwskanalen, wat het makkelijker maakt om met repressie weg te komen.”
Eigenlijk, zeg Dukalskis, is het afsluiten van het internet een nogal ouderwets middel om de bevolking te onderdrukken. „Het is wat autocraten van de oude stempel doen: informatiestromen blokkeren, journalisten gevangen zetten en propaganda op de mensen afvuren.”
Kijk naar China, zegt hij, waar het televisienieuws door de staat verzorgd wordt. „Heb je het ooit gezien? Het is onvoorstelbaar saai. In feite is het een demonstratie van macht dat het regime de bevolking dag in, dag uit naar zulke voorspelbare tv kan laten kijken.”
Autocraten van de nieuwe stijl pakken het wat dat betreft geraffineerder aan, stelt Dukalskis vast. „Kijk naar Trump met zijn MAGA-beweging. Die verbiedt geen nieuwsprogramma’s, zendt geen staats-tv uit en sluit geen journalisten op, maar weet het bestaande nieuws zodanig te spinnen, met leugens, desinformatie en ‘gaslighting’ (de realiteit ontkennen), dat niemand meer weet wat je kunt geloven. Dat allemaal volgens het adagium ‘niets is waar en alles is mogelijk’. Daar kan Iran misschien nog iets van leren.”
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC