Californië Silicon Valley-miljardairs steken massaal geld in een nieuw te bouwen stad in de buurt van San Francisco. Omwonenden zijn er niet gerust op. „Je moet het zo zien: dit land is ons kind.”
Het gebied in Californië ten noorden van San Francisco waarvoor ‘California Forever’ plannen heeft voor de bouw van een volledig nieuwe stad.
Enkele jaren geleden werden Al Medvitz (82) en Jeannie McCormack (81) voor een lunch uitgenodigd door een makelaar. Hij deed een voorstel: voor 10 miljoen dollar konden ze hun ranch ten noordoosten van San Francisco, waar ze schapen houden, verkopen. Ze zouden voorlopig mogen blijven werken op het land en de opbrengsten houden. Wie de koper zou zijn, bleef geheim.
Medvitz en McCormack weigerden. „Ik heb een brief geschreven: we onderhandelen niet”, zegt Medvitz op zijn veranda, met een prachtig uitzicht over glooiende heuvels. Dat een van de grootste stedelijke gebieden van het land hier vlakbij ligt, merk je niet. McCormack en hij zijn blij op hun land, dat voor een deel al sinds de negentiende eeuw in de familie zit, en voelen niets voor verkoop aan een anonieme partij. Ook een tweede bod van 30 miljoen dollar sloegen ze af.
Sommigen van zijn buren dachten er anders over. Op een toer over zijn uitgestrekte bezit wijst Medvitz vanachter het stuur van zijn pick-up op een drooggevallen sloot. „De andere kant is van hen.” Zo zijn er nog meer percelen; Medvitz is grotendeels omringd door de partij aan wie hij zelf weigerde te verkopen.
Inmiddels weet hij wel wie dat is, hoewel dat nog een tijd heeft geduurd na het eerste bod. Na veel ophef en speculatie over wie er massaal grond aan het opkopen was in Solano County, bleek de waarheid in 2023 nog vreemder dan de veelgehoorde suggestie dat China erachter zat.
De koper bleek een bedrijf genaamd ‘California Forever’. Dat is een project van Silicon Valley-miljardairs, onder wie LinkedIn-oprichter Reid Hoffman en de controversiële durfinvesteerder en Trump-fanaat Marc Andreessen, met als doel een geheel nieuwe stad te bouwen in de regio San Francisco. De bedoeling is, aldus California Forever, de kolossale huizencrisis in de staat te verlichten.
In de omgeving is hierover een enorme discussie losgebarsten, die aan veel aspecten van het moderne Californië raakt. Voorstanders zien in het plan het grote gebaar dat de staat nodig heeft om uit een breed gedragen gevoel van stagnatie te komen. Maar veel omwonenden zien vooral een megalomaan plan met dubieuze intenties: zijn deze investeerders wel te vertrouwen? Of is California Forever deel van het controversiële ‘network state’-plan van Silicon Valley: een wereldwijd web van libertarische vrijstaten vol cryptomijnen en zonder regels?
Tussen de plaatsen Suisun en Rio Vista is het dertig kilometer rijden, maar bochten zitten er nauwelijks in Highway 12. Het gebied is weids en open, op enkele boerenbedrijven na. Bijna alle percelen zijn in handen van California Forever.
Het idee om hier een stad te bouwen komt niet van een Amerikaan, maar van de 38-jarige Tsjech Jan Sramek. Hij woont al sinds 2013 in Californië, met vrouw en kinderen, na een korte carrière in Europa als twintiger bij Goldman Sachs. Hij kwam naar de staat om zijn dromen na te jagen in Silicon Valley. „Als kind van de post-Sovjet-wereld associeerde ik Californië met de American Dream”, vertelt hij aan de telefoon.
Sramek werd ook enigszins succesvol, schreef The New York Times: hij richtte een bedrijf voor educatiesoftware op, Better, dat hij na een paar jaar verkocht. Maar wat hem vooral vormde, was teleurstelling in de staat.
Sramek trof in Californië niet de droom van zijn jeugd, maar slecht functionerende infrastructuur en een enorme huizencrisis. Wonen in de regio San Francisco is voor velen onbetaalbaar; duizenden mensen forenzen elke dag urenlang naar de regio. Dakloosheid is een probleem van astronomische omvang, onder elk snelwegviaduct staan tentjes.
Al vissende in een zijtak van de baai van de stad raakte Sramek naar eigen zeggen bekend met de grote, open ruimte in Solano County waar hij nu wil bouwen. „Ik dacht: Californië boekt geen vooruitgang met huizenbouw. Waarom doen we dat niet op dit land?” Het heeft volgens Sramek relatief weinig ecologische en agriculturele waarde. „En het bevindt zich dicht bij grote steden.”
Sramek zegt dat hij begon te dromen van een op Europa geïnspireerde stad: voetgangervriendelijk, fietspaden, veel groen, dichte bebouwing. Hij wist via zijn kennis Patrick Collison, de oprichter van betalingsbedrijf Stripe, in contact te komen met bekende namen uit Silicon Valley. Daar viel zijn idee in vruchtbare aarde: het idee dat Californië radicale oplossingen nodig heeft voor de veronderstelde crisis waar het in verkeert, leeft in deze kringen breed.
Al gauw wist Sramek via via steenrijke namen achter zich te scharen: Andreessen en Hoffman, maar ook Laurene Powell Jobs, de weduwe van Steve Jobs, en Michael Moritz, van het prominente investeringsfonds Sequoia.
Zij voorzagen Sramek van een goedgevulde oorlogskas; de afgelopen jaren kocht hij voor bijna een miljard dollar zeshonderd landeigenaren uit – een oppervlakte van maar liefst 250 vierkante kilometer. California Forever bood veel meer dan de waarde van het land. „We hebben behoorlijk wat mensen miljonair gemaakt”, zegt Sramek. Dat dat in het geheim gebeurde, is volgens hem niet meer dan logisch. „Als universiteiten meer land aankopen voor hun campus, doen ze dat ook anoniem.”
De 38-jarige Tsjech Jan Sramek bedacht het plan hier een stad te bouwen.
Dat sommige boeren als Medvitz niet verkochten, is niet erg: de eerste fase van de stad moet komen op een relatief klein deel van de aangekochte grond. Daar moeten 20.000 huizen komen voor 150.000 mensen, zo is het plan. Later kan dat groeien naar 400.000 inwoners. Een deel van het aangekochte land moet dienen voor energieproductie, met bijvoorbeeld zonnepanelen.
Van de kwalificatie ‘megalomaan’ ligt Sramek allang niet meer wakker, daar is hij al aan gewend. Maar het grote gebaar is juist zijn punt: volgens hem heeft Californië radicale oplossingen nodig. Wat niet betekent dat de stad er ook komt: via een complex bureaucratisch spel moet de gemeente Suisun nog instemmen met een wijziging van het bestemmingsplan, wat op zijn vroegst volgend jaar zal zijn (daarna is de grond ook direct meer waard).
Tot nu toe lijkt het stadsbestuur er wel oren naar te hebben: Suisun is een van de armste plaatsen van de regio. Het heeft weinig werkgelegenheid en California Forever belooft ook een bedrijvenpark en een scheepswerf te openen. „Op dit moment gaat de helft van de inwoners voor werk de county uit”, zegt Sramek.
Duane Kromm en Marilyn Farley doen het regelmatig, vertellen ze in hun auto: mensen op sleeptouw nemen om ze te overtuigen van de idiotie van Srameks plan. Het gepensioneerde stel is een geolied team. Farley achter het stuur, de bezoeker naast haar, Kromm achterin. Bij het instappen overhandigt hij vanaf de achterbank een plattegrondje van de regio.
Farley is Suisun nog niet uitgereden of Kromm wijst naar buiten en zegt: „Dit is een van de grootste moerassen van het land. Het zit vol met wildlife.” Even verderop begint hij over een boerderij langs de weg. Die is verwikkeld in een rechtszaak met California Forever. Aangeklaagd, zegt Kromm, vanwege vermeende prijsafspraken. De betreffende familie praat om juridische redenen niet met de pers.
Kromm, een nette, vriendelijke man, is een voormalige lokale politicus en een van de aanvoerders van het verzet tegen California Forever. Dat bestaat uit burgerorganisaties zoals zijn Solano Together, maar ook natuurclubs uit de regio en boeren als Medvitz en McCormack.
Wat Kromm en Farley betreft is het schijn dat Sramek een vriendelijke man met goede bedoelingen is: hij deinst niet terug voor een hard juridisch spel. „Hoe verwacht hij dat de lokale gemeenschap hem zal omarmen als hij boeren aanklaagt?”, zegt Farley van achter het stuur.
Kromm en Farley rolden in eerste instantie in het verzet vanuit hun diepgewortelde streven om open ruimte te behouden. Beiden strijden daar al langer voor: Farley was directeur van de Solano Land Trust, die stukken grond in de county beheert. Kromm was in 1984 betrokken bij een (niet-bindend) convenant in de regio om nieuwe projecten te laten plaatsvinden in bestaande kernen. Kromm: „Het idee was: daar hoort het thuis. Het is compact, je hebt er al water, riolen, infrastructuur. Dat beschermt boerenland en open ruimte.”
In de VS dreigen ontwikkelaars alles vol te bouwen met eindeloze sprawl (wildgroei) als je ze niet tegenhoudt, is hun idee. In Noord-Californië leeft dat gevoel nog eens extra sterk: als je niet oplet, ben je opeens Los Angeles, met z’n eindeloze bebouwing en snelwegen.
Een onvoltooid woonproject met rijtjeshuizen in wat de Californië-delta wordt genoemd, aan de westelijke rand van de Central Valley.
Maar gaandeweg begonnen Kromm en Farley zich de afgelopen jaren misschien nog wel meer zorgen te maken over iets anders. Want zijn de techmiljardairs die het project steunen wel te vertrouwen?
Het stel raakte met name bezorgd over de rol van Marc Andreessen. Deze miljardair, die rijk werd in de begintijd van het internet en onder meer de blauwe hyperlink bedacht, wordt soms omschreven als de ‘hoofdideoloog’ van Silicon Valley. Hij is pro-Trump, pro-crypto, pro-markt, tegen moderatie op sociale media, tegen ‘duurzaamheid’ en ‘bureaucratie’. Omstreden Silicon Valley-zwaargewichten als Elon Musk en Pieter Thiel behoren tot zijn naaste contacten.
Andreessen investeerde eerder in Próspera, een experimentele semi-autonome bitcoin-stad in Honduras, met eigen wetten en een winstoogmerk. Het is het meest concrete voorbeeld van een plek uit de ‘network state‘, een term die de ronde doet in techkringen en slaat op een netwerk van ‘autonome plekken’ die moeten concurreren met natiestaten. Deze ambitie van Thiel en Andreessen zou zich ook uiten in interesse in Groenland, waar techlibertariërs hopen een kolonie te kunnen openen als de VS het gebied annexeren.
„We weten niet of dit is wat ze willen”, zegt Marilyn Farley vanachter het stuur. Maar ze is er totaal niet gerust op. „Willen ze een nieuwe bestuursvorm zonder dat ze het zeggen? Gaan ze het riool en het water privatiseren?”
Ofschoon er weinig directe aanwijzingen voor zijn behalve de betrokkenheid van Andreessen, begrijpt Raymond Craib de zorgen van Farley goed. Craib is historicus aan Cornell University (in de staat New York) en schreef een boek over de utopische fantasieën van sommige tech-libertariërs, waaronder Próspera.
Hij heeft een erg ongemakkelijk gevoel bij California Forever, vertelt hij aan de telefoon. „De figuren die erbij betrokken zijn en de historie van overmoed en hubris [hoogmoed] bij dit soort projecten maken me wel nerveus.”
Het doet hem in de verte denken aan Elon Musk, die „liever Mars wil koloniseren dan de aarde verbeteren”. Waarom steken ze het geld niet in bestaande steden? Tegelijkertijd benadrukt Craib dat hij niet „te agressief” wil zijn. California Forever is moeilijk te duiden. „Het kan ook gewoon een vastgoedgok zijn.”
NRC ontmoet Jan Sramek niet, maar door de telefoon klinkt wat vaak over hem wordt gezegd: hij is vlot, vriendelijk en niet van zijn stuk te brengen.
Moet je dit gebied echt volbouwen? Sorry, zegt Sramek, maar kleine projecten in bestaande steden gaat gewoon het probleem niet oplossen.
Is dit niet gewoon nieuwe sprawl à la LA? Nee, sprawl is lage dichtheid, dit wordt hoge dichtheid.
Gaat dit tot meer autobewegingen leiden? Nee, het lokale bedrijvenpark zorgt voor werkgelegenheid.
Bouwt hij met hulp van Andreessen een tech-utopie? „Ik wilde altijd al een brede groep investeerders”, zegt Sramek. „Een groep die de diversiteit van Californië representeert.” Sramek wijst erop dat Reid Hoffman en Michael Moritz bekende donoren van de Democratische partij zijn. „Ik denk dat de gemeenschap gerustgesteld kan zijn door de brede groep mensen.”
Sramek probeert aan de telefoon zijn project juist zo ‘normaal’ mogelijk voor te stellen. Daarvoor plaatst hij het op zijn beurt niet in de context van de network state, maar van de ‘Abundance-agenda’. Dat gedachtegoed maakt de laatste jaren opgang in de Verenigde Staten, en met name in Californië. Sommigen zien het zelfs als de blauwdruk voor een nieuw Democratisch partijprogramma.
Volgens de denkers die deze ideologie vormgeven, met de centrumlinkse Californiër en The New York Times-columnist Ezra Klein voorop, is het in de VS door allerlei regelgeving makkelijker geworden grote projecten te blokkeren dan te bouwen. Dat had ooit goede bedoelingen, zoals de bescherming van het milieu en eigendom. Maar inmiddels zijn de nadelen groter dan de voordelen.
Zo lukt het Californië al jaren niet om een relatief simpele hogesnelheidslijn af te bouwen en genoeg huizen te bouwen. Er zijn altijd bezwaarmakers, eindeloze hoeveelheden mileuwetgeving en juridische mogelijkheden. Daardoor voorziet de staat niet meer in de behoeften van mensen en verdwijnt het zelfbeeld van een ‘plek van mogelijkheden’. Wat kan Californië nog?
Hoewel Sramek het zelf niet zal zeggen, is het duidelijk dat in zijn visie mensen als Kromm juist het probleem zijn. Californië, en misschien nog wel specifieker Noord-Californië, zit vol juridisch onderlegde burgers wier eigen huizen meer dan een miljoen waard zijn, maar die elke ontwikkeling in hun buurt tegenhouden met een trukendoos aan procedures.
Dat die nu een keer niet winnen, is volgens Sramek een zaak van het hoogste belang. Met typisch Amerikaanse bravoure schetst de Tsjech zijn project als het „succes” – een „reset” zelfs – dat de staat én de Abundance-beweging wanhopig zoeken: er kunnen wél grote dingen. „We hebben een nieuw symbool nodig, een beetje zoals de transcontinentale spoorweg dat in de Gilded Age [rond 1880] was.”
Maar zit de Abundance-beweging wel op Sramek te wachten? Of zit juist de tech-utopische associatie van California Forever hem in de weg? Vanuit voorman Ezra Klein blijft het al jaren angstvallig stil. Opvallend: Klein schreef ondertussen wel erg kritisch over de „reactionair-futuristische” ideeën van Marc Andreessen. Dat dit soort mensen de toekomst van de staat zou bepalen, lijkt hem geen goed idee.
Gevraagd naar zijn verhouding met Klein, zegt Sramek: „Ik heb wel een keertje met Derek Thompson gepraat.” Dat is Kleins minder bekende co-auteur van het boek Abundance.
De strijd om California Forever gaat in veel opzichten over botsende visies op de staat zelf. Wordt het een speelplaats van de tech-elite? Komt Californië er dankzij de Abundance-beweging weer bovenop? Of overwint het oudere, diepgewortelde wantrouwen richting vastgoedontwikkelaars – wat je op z’n best natuurbescherming noemt en op z’n slechtst een not in my backyard-houding?
Boeren Medvitz en McCormack beschouwen zichzelf in ieder geval al als winnaars. „Geld komt niet voor in mijn waardesysteem”, zegt Medvitz tijdens de toer over zijn land in zijn pick-up. Voor de motorkap stuift zijn kudde schapen over de weg, in de verte zijn de percelen van California Forever zichtbaar. „Je moet het zo zien: dit land is ons kind.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC