De omvang van de protesten in Iran nam de voorbije dagen in rap tempo toe. Demonstranten nemen meer risico's en het regime is verzwakt. Volgens experts is er geen weg terug. "De kloof tussen samenleving en politiek is onoverbrugbaar geworden."
Op videobeelden van deze week is te zien hoe boze Iraniërs een standbeeld van Qassem Soleimani omduwen. Hij was een topfiguur binnen het Iraanse regime, tot hij in 2020 op bevel van de Amerikaanse president Donald Trump om het leven werd gebracht.
De gebeurtenis symboliseert wat veel Iraniërs willen: de val van het regime onder ayatollah Khamenei, die sinds 1989 Iran met de harde hand regeert. Onder zijn bewind en dat van zijn voorganger Khomeini kwamen vrijheden onder druk te staan en verslechterde de relatie met het Westen.
Ook in 2009 en recentelijk in 2022 waren er grote demonstraties in Iran, laatst na de dood van Mahsa Amini. "Toch voelt het ditmaal anders", zegt Damon Golriz van het Haags Instituut GeopolitiekNu tegen NU.nl. Hij verwijst naar de heftige reactie van het regime: het elitekorps van de Iraanse Revolutionaire Garde omschreef demonstranten als "terroristen". De ayatollah wil "niet wijken voor wie de Islamitische Republiek ondermijnt".
Maar ook nemen demonstranten meer risico's. "Ze roepen: lang leve de sjah", zegt Golriz, verwijzend naar de heerser die in 1979 het land moest ontvluchten. "Het was lang een doodvonnis als je dat deed." Demonstranten laten de subtiliteit achterwege. "Ze hebben het gevoel dat er geen weg meer terug is. Dat is het sentiment dat nu heerst."
Ook Iranexpert Peyman Jafari, die doorgaans voorzichtig is met voorspellingen, ziet de eerste tekenen van wat hij een "magisch moment" noemt tijdens demonstraties. "Op zo'n moment kantelt de machtsbalans tussen de demonstranten en de autoriteiten", schrijft hij in een post op LinkedIn.
De eerste dagen bleven de protesten beperkt tot tussen de tien- en twintigduizend demonstranten in slechts enkele provincies. "De afgelopen twee dagen waren het er vele tienduizenden, en breidden ze uit naar alle provincies", verduidelijkt hij in gesprek met NU.nl. "Je ziet dat er een kritische massa wordt bereikt. Het geeft de mensen zelfvertrouwen en het leidt tot minder angst bij demonstranten. Dat werkt als een domino-effect."
Toch blijft demonstreren gevaarlijk in Iran. Er zouden zeker vijftig mensen zijn gedood en ziekenhuizen stromen vol met gewonden. Sinds donderdag is het internet geblokkeerd. NU.nl probeerde enkele inwoners van Iran te contacteren, maar kreeg vanwege de blackout geen contact. Een aantal maanden geleden sprak NU.nl wel met gevluchte Iraniërs in Turkije, ook over hun mening over het regime.
Demonstranten zijn woedend over de slechte levensomstandigheden in Iran, zoals woekerende inflatie, een energietekort en luchtvervuiling. Het geloof dat het huidige regime daar nog iets aan wil en kan doen, lijkt verdwenen.
"In het verleden probeerden mensen van binnenuit verandering te brengen, bijvoorbeeld door een andere president te kiezen", zegt de Nederlands-Iraanse Parmida Baladi. Ze ontvluchtte in 2018 haar thuisland. "Keer op keer volgde de teleurstelling. Ervaring heeft geleerd dat ze uiteindelijk allemaal deel uitmaken van hetzelfde systeem."
Twee namen zijn opvallend vaak te horen bij de demonstranten: Reza Pahlavi en Donald Trump. Die eerste is de zoon van Mohammad Reza Pahlavi, de laatste sjah (of koning) van Iran. Hij verblijft in ballingschap in de VS. "Steeds meer Iraniërs zijn van mening dat Reza Pahlavi op dit moment de juiste persoon is om het leiderschap over te nemen", zegt Baladi.
Volgens Golriz, een zelfverklaard Iraans monarchist, komt die roep voort uit een nostalgie naar het verleden. "Mensen associëren Pahlavi met een periode waarin het goed ging met Iran, en waarin de relaties met de VS en Israël goed waren", zegt hij. "Ze zien hem als een laatste redding na alle andere dingen die de bevolking heeft geprobeerd."
Jafari benadrukt dat er meerdere oppositiebewegingen zijn naast Pahlavi. Zo zijn er zeventien dissidenten die momenteel vastzitten en een democratische overgang eisen. Onder hen is Narges Mohammadi, die in 2023 de Nobelprijs voor de Vrede ontving. Ook spelen vakbonden een rol.
Intussen mengt ook Trump zich in Iran. Vorige week zei hij al de demonstranten ter hulp te zullen komen als het regime hard zou optreden. Vrijdag zette hij die uitspraak kracht bij: "Je kunt maar beter niet beginnen met schieten, want dan beginnen wij ook te schieten."
"Die steun heeft meer mensen het lef gegeven om zich uit te spreken en in actie te komen, maar echte verandering komt van binnenuit", zegt Baladi. Maar Jafari betwijfelt wel of Trump zijn dreigement zal waarmaken. "Iran is ingewikkeld en zo'n interventie ver weg brengt risico's met zich mee. Bondgenoten in de regio vrezen voor chaos."
Hoe de protesten zullen aflopen, durft niemand te voorspellen. Zowel Golriz als Jafari zien positieve en negatieve scenario's voor de Iraanse bevolking. "Maar het regime is in elk geval verzwakt", zegt Golriz. "Proxies van Iran, zoals de Houthi's in Jemen, Hezbollah in Libanon en Hamas in Gaza, zijn grotendeels weggevallen. Internationaal is de hoop verkeken op een nucleaire deal die de sancties verlicht."
"Dat we voor veranderingen staan, is duidelijk", zegt Jafari. "De kloof tussen de samenleving en de politieke leiders is onoverbrugbaar geworden." Volgens hem gaat het regime de komende tijd in "overlevingsmodus". Hij wijst daarbij op de cruciale rol van de revolutionaire garde. "Die bestaat uiteindelijk ook uit gewone Iraniërs. De vraag is wat zij doen als de druk toeneemt, er meer doden vallen en het moraal inzinkt."
En als het regime tot een einde komt? Dan kan dat maar beter gebeuren door Iraniërs zelf, concludeert de expert. "Bij een buitenlandse interventie zijn de kansen op een democratische uitkomst kleiner. Als mensen het zelf doen, is de prijs die ze betalen hoog, maar het resultaat vaak beter, leert de geschiedenis."
Source: Nu.nl algemeen