De formatie van een nieuw kabinet zou weleens een veel minder zware politieke bevalling kunnen worden dan verwacht. De aankondiging van D66, CDA en VVD dat zij aankoersen op een minderheidskabinet maakt de weg vrij voor een snelle afronding van de formatie. De problemen beginnen pas daarna.
Het was een mooi plaatje, vrijdagmiddag, de drie formerende partijleiders die lachend in de sneeuw ervan getuigen dat ze ‘vol vertrouwen’ afkoersen op een nieuw kabinet. Het leek een beetje een echo uit het verleden toen Nederland steevast door grote middenpartijen werd geregeerd, over rechts of over links.
Veel Nederlanders lijken er ook naar te smachten, volgens de peilingen: een kabinet dat niet bol staat van het onderlinge wantrouwen, maar zich voorneemt de grote kwesties van deze tijd aan te pakken.
Maar iedereen die het aanschouwt, in politiek Den Haag en de rest van het land, weet dat de realiteit anders is: Nederland heeft, zoals wel meer Europese democratieën, geen grote middenpartijen meer. Veel landen kunnen niet langer uitsluitend door het midden geregeerd worden, wat van Zweden tot Spanje, en ook in Nederland, leidt tot coalities tussen de gekrompen ‘oude partijen’ en de opgekomen populisten op de flanken.
De Nederlandse kiezers hielden bij de jongste verkiezingen de verzamelde rechts-radicale partijen op kracht, maar met een voorsprong van een paar honderdduizend stemmen op Geert Wilders’ PVV kreeg Rob Jetten (D66) de kans het landsbestuur weer naar het midden te dirigeren. Maar Jetten won de verkiezingen met slechts 26 zetels en het minderheidskabinet waarvan hij nu premier kan worden, zal in de Tweede Kamer slechts over 66 van de 150 zetels beschikken. In de Eerste Kamer is de situatie nog dramatischer: daar bezet het nieuwe kabinet slechts 22 van de 75 zetels.
Het mooie besneeuwde plaatje op Landgoed Zwaluwenberg verhult dus hoezeer het aankomende ‘middenkabinet’ een schim is van de eerdere, door grote meerderheden in beide Kamers gedragen kabinetten. Het enthousiasme en de positieve toon zijn een verademing na de ervaring met het giftige kabinet-Schoof, waar de onderlinge minachting en het interne wantrouwen van afspatte.
Maar dat kan niet verhullen dat dit niet meer dan een schim wordt van de stabiele meerderheidskabinetten waar generaties Nederlanders op rekenden met hetzelfde vertrouwen als in het dagelijkse opkomen van de zon.
In de nieuwe Haagse realiteit is zo’n beetje iedereen van iedereen afhankelijk om een besluit te kunnen nemen en dat heeft de doorslag gegeven bij Jettens besluit om er een minderheidskabinet van te maken – en om niet Joost Eerdmans’ JA21 erbij te betrekken. Eerdmans betoogde vrijdag, met enig recht, dat zo’n vierpartijencoalitie meer recht zou hebben gedaan aan de verkiezingsuitslag waarin rechtse krachten dominant bleven.
Zo’n kabinet had ook de grote voorkeur van Dilan Yesilgöz, wat ze niet onder stoelen of banken stak. Dat de andere twee partijen, en vooral Jettens D66 hier uiteindelijk niets voor voelden, is echter heel begrijpelijk – om inhoudelijke redenen en kijkend naar de machtsverhoudingen in de Eerste en Tweede Kamer.
Inhoudelijk staan D66 en JA21 eigenlijk recht tegenover elkaar over een onderwerp dat grote geopolitieke urgentie heeft gekregen: de Europese integratie binnen de Europese Unie. Voor D66 is versterking daarvan een halszaak in een tijd waarin Europese landen steeds meer alleen komen te staan en zich overeind moeten zien te houden tussen de harde machtspolitiek van de Verenigde Staten en China en de militaire agressie van Rusland.
JA21 heeft echter wortels in het rabiaat anti-EU Forum voor Democratie en keert zich op tal van punten juist tégen ideeën die Europa zouden versterken, verder integreren of meer macht geven.
Toch hebben praktische overwegingen waarschijnlijk de doorslag gegeven bij het uitsluiten van JA21 als regeringspartner. De politieke versplintering, die ook nog eens verschillend van aard is in beide Kamers, is nu zo extreem dat het bereiken van meerderheden sowieso een titanenklus is. Maar één ding is zeker, weet ook Jetten: zonder steun van GroenLinks-PvdA, dat met zijn 14 zetels het minderheidskabinet heel dicht bij een meerderheid kan helpen in de Eerste Kamer, wordt het land heel moeilijk bestuurbaar.
Historici zullen zich later mogelijk afvragen hoe het kon dat de VVD, voor wie internationale veiligheid zo’n belangrijk thema is, in deze crisis- en oorlogstijd bij voorbaat een breed middenkabinet met GL-PvdA kon uitsluiten. Voorlopig volstaat de uitleg dat op zich begrijpelijke electorale overwegingen (die zich voor de VVD ook uitbetaalden in het stemhokje) het wonnen van de noodzaak van stabiel landsbestuur in instabiele tijden.
Dat betekent in de praktijk dat sommige van de hele moeilijke compromissen tussen links en rechts – bijvoorbeeld over de staatsfinanciën en de vraag waar het geld voor structureel hogere defensieuitgaven gevonden moet worden – nu niet zozeer tijdens de formatie moeten worden gesloten (en uitgevochten), maar in de publieke arena’s van de Eerste en Tweede Kamer. Met partijen op links en rechts die weten dat een van de regeringspartijen ze niet goed genoeg achtte om ook daadwerkelijk deel te nemen aan het kabinet.
Het zal garant staan voor democratisch spektakel, maar of het ook tot een stabiel landsbestuur leidt, moet worden afgewacht. Helemaal onmogelijk is dat trouwens niet: de benodigde politieke cultuuromslag, waarin niet-regerende partijen op deelonderwerpen zaken doen met een kabinet, is al meer dan tien jaar in opkomst in beide Kamers. In het kabinet Rutte-II (2012-2017) bijvoorbeeld, werden ingrijpende hervormingen doorgevoerd met steun, ook in de Eerste Kamer, van SGP, ChristenUnie en D66.
Of Jesse Klaver, Joost Eerdmans en andere, kleinere partijen dit spel ook zullen willen meespelen, is een open vraag. Zeker is wel dat Nederland, met zijn krimpende middenpartijen en toenemende onregeerbaarheid, allerminst alleen staat: het zijn fenomenen die je terugziet in veel Europese democratieën.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant