De wereld is op drift, maar de richting waarin is niet eenduidig. Dat biedt behalve risico’s ook kansen, ook voor Europa.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Het nieuwe jaar begint woest en onstuimig: moedige Iraniërs die de straat opgaan omdat ze genoeg hebben van de theocratische dictatuur, het vrijlaten van Venezolaanse politieke gevangenen na de Amerikaanse inval, China dat de grootste militaire oefening ooit houdt bij Taiwan, en miljoenen Oekraïners die met temperaturen ver onder nul zonder warmte en licht zitten door voortdurende Russische bombardementen.
Voeg daarbij het nieuws dat Amerika, de architect van de naoorlogse ordening, zichzelf terugtrekt uit veel VN-instellingen en het beeld is compleet.
Een wereld op drift, maar de richting waarin de internationale ordening verandert is niet eenduidig en kan verschillend worden geïnterpreteerd. De afbraak van de internationale rechtsorde is onder Europese ogen al meer dan tien jaar bezig in Oekraïne. Nieuw is de radicale wijze waarop de regering-Trump zich terugtrekt uit die volkenrechtelijke ordening – zij het niet uit de wereld.
Waar China de afgelopen decennia zijn mondiale invloed enorm uitbreidde langs economische weg, met leningen en financiering van cruciale infrastructuur over de hele wereld, probeert Amerika een deel van die invloed terug te pakken met militair geweld. Het smaakt president Trump naar meer: hij wil het defensiebudget met 50 procent verhogen.
Los van de vraag welk middel op termijn effectiever is (het antwoord laat zich raden), kan de 21ste-eeuwse variant van Trumps ‘gunboat’-diplomatie op korte termijn grote gevolgen hebben. In Iran lijkt een dodelijke golf van repressie begonnen, maar als de Iraniërs – al dan niet met externe hulp – hun regime doen instorten, is dat in korte tijd de tweede klap voor China en Rusland, en een revolutie voor het Midden-Oosten.
Trumps geloof in het recht van de sterkste en een Amerikaanse invloedssfeer zal niet zozeer Rusland en China (die dat immers al vele jaren aanhangen) maar andere regionale machten het idee geven dat de remmen los kunnen. Typerend is de reactie van Indrana Bagchi, directeur van een denktank in New Delhi. Hij zei tegen de Wall Street Journal dat India ook zijn macht doet gelden in de regio en werkt aan een invloedssfeer. ‘Als wij de macht hadden van Amerika, zouden we die nu waarschijnlijk meer gebruiken dan daarvoor.’ Bagchi is ook tevreden ‘dat China schaakmat is gezet in Zuid-Amerika’.
In Europa overheersen somber gepeins en existentiële angst. Hoe redt democratisch Europa zich te midden van deze harde machtspolitiek? Het lijkt een van de verliezers: onmachtig de afbraak van de internationale rechtsorde te stoppen, afhankelijk van Amerika inzake Oekraïne, en intern verdeeld.
De Britse commentator Robert Shrimsley vat het bondig samen: ‘De Navo-landen zullen aan Caesar geven wat hij zegt dat hem toebehoort – in de hoop dat hij niet te veel vraagt en hun urgentste verzoeken vriendelijk beantwoordt.’
Dit Europese beleid van ‘strategische smeekbedes’ aan Trump was deze week te aanschouwen in Parijs. Terwijl Trump zijn claim op Groenland rondtoeterde, probeerden Europese landen Amerika vast te pinnen om garant te staan voor toekomstige veiligheidsgaranties aan Oekraïne.
Diplomaten verzekeren dat die ‘spijkerharde garanties’ er nu zijn, maar het viel op dat de aanwezige Amerikanen nergens voor tekenden en dat de publieke verklaring over Amerikaanse bijstand werd afgezwakt. Komende week zullen de Denen en Navo-chef Rutte proberen Trump een zoenoffer inzake Groenland te bieden. Moeilijk, omdat Trump Groenland vooral wil hebben omdat hij ‘voelt’ dat dat ‘psychologisch nodig is voor succes’.
Is er dan ook nog goed nieuws voor Europa? Natuurlijk. In een wereld waarin miljoenen mensen snakken naar vrijheid, mensenrechten, eerlijke handel en meer welvaart, oogt vrij Europa als een walhalla. Dat biedt kansen. Ook blijkt Europa minder gevangen in Trumps wereld dan het dacht. Het is Trump nog niet gelukt Oekraïne een slechte vrede op te dringen. Zover reikt zijn invloed niet: Oekraïne en andere Europese landen hebben er een stokje voor gestoken.
Verder kan Ruslands botte toepassing van militair geweld niet zijn diepere, fundamentele zwakte verhullen. Hoogleraar oorlogsstudies Ruth Deyermond (King’s College, Londen) stelt vast dat ‘na dertig jaar proberen’ de Russische invloedssfeer beperkt is ‘tot Belarus, Georgië en een vijfde van Oekraïne. En als China een invloedssfeer heeft, zit Rusland daar zelf in.’
Dat Rusland dag in dag uit wegkomt met het bombarderen van Oekraïne – waarbij het burgers die het niet doodt zoveel mogelijk laat bevriezen – is minder een uiting van Russische kracht dan van zwakke Europese keuzes. Europa kan dit een halt toeroepen, te beginnen in de lucht, maar dat vergt moeilijke en moedige politieke besluiten. Wat ontbreekt is wilskracht en zelfvertrouwen.
Trump is keihard, maar de wrede spiegel die hij Europa deels terecht voorhoudt, biedt ook kansen. Hoe kunnen Europeanen, binnen hun eigen volkenrechtelijke marges, hun potentiële macht omzetten in meer invloed? Zoals de Duitse analist Ulrich Speck opmerkt: ‘Europa kan wenen over het vergaan van de oude wereldorde, of zoeken naar kansen in de nieuwe wereldorde.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant