Noordpoolgebied Trump presenteert zijn wens om zich Groenland toe te eigenen als een kwestie van nationale veiligheid: als de VS het eiland niet innemen, zullen Rusland en China hun invloed in de regio vergroten. Hoe reëel is dat beeld? En wat hebben al die grootmachten te zoeken in het Noordpoolgebied?
In een zeearm bij de Groenlandse hoofdstad Nuuk zijn de huizen bedekt met sneeuw.
Het is een strategische overweging, zei Donald Trump vorige week zondag tegen verslaggevers in Air Force One. „Op dit moment is Groenland bezaaid met Russische en Chinese schepen. We hebben Groenland nodig voor de nationale veiligheid en Denemarken zal niet in staat zijn om dat te doen.” De woordvoerder van het Witte Huis voegde daar dinsdag aan toe: „Het is van cruciaal belang om onze tegenstanders in het Noordpoolgebied af te schrikken.”
Als de Verenigde Staten het eiland niet innemen, zullen Rusland en China hun invloed daar uitbreiden, luidt de redenering van de Amerikaanse president. Dat wil hij koste wat kost voorkomen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, sprak deze week over het „kopen” van Groenland, dat deel is van het Deense koninkrijk. Trump zelf zei de inzet van militaire middelen niet te schuwen — een dreigement dat kort na zijn aanval op Venezuela en de ontvoering van president Maduro geloofwaardiger is geworden.
Dat het wemelt van de Russische en Chinese schepen rond Groenland is een leugen. Op de website MarineTraffic zijn donderdag geen Russische of Chinese schepen te zien. Maar klopt de kern van Trumps argumentatie? Zijn China en Rusland zo actief op en rond Groenland als hij beweert? En wat hebben al die landen te zoeken op het grote, zeer dunbevolkte eiland en het uitgestrekte Noordpoolgebied daaromheen? Waar botsen hun belangen?
Dat het Trump alléén om dat veiligheidsargument gaat, lijkt onwaarschijnlijk. Groenland is in de eerste plaats zeer grondstofrijk. Naast ijzererts, koper, lood, diamant, goud en uranium heeft het ruime voorraden van zogeheten zeldzame aardmetalen. Deze verzameling van zeventien elementen dankt haar naam niet aan het spaarzame voorkomen, maar aan de complexe winning, die vaak zeer vervuilend is. Dat terwijl die elementen cruciaal zijn voor veel producten , zoals elektronica, wapens en elektrische auto’s, en daarmee voor belangrijke sectoren in de VS.
Op de wereldmarkt van zeldzame aardmetalen heeft China momenteel de beste kaarten. Volgens het Internationaal Energieagentschap produceerde het land in 2024 ongeveer 60 procent van deze metalen, en verwerkte Beijing maar liefst 91 procent ervan. Bezit van Groenland biedt, politiek althans, ongehinderde toegang tot deze bodemschatten en is een manier voor Trump om de afhankelijkheid van China op dit gebied te verminderen — tussen 2019 en 2022 kwam 72 procent van de Amerikaanse import van zeldzame aardmetalen uit dat land.
Daarbij komt dat de opwarming van de aarde voorheen bevroren delen van Groenland toegankelijk maakt. Tegelijkertijd is het ecologische bewustzijn op Groenland toegenomen, en daarmee het besef dat delen van het land niet zomaar moeten worden geofferd voor mijnen. In 2021 besloot Groenland bijvoorbeeld een vergunning te weigeren aan een Australisch bedrijf, met een Chinese aandeelhouder, dat de Kvanefjeld-mijn wilde exploiteren, vanwege de verwachte ecologische schade.
De opwarming van de aarde beïnvloedt de Amerikaanse interesse ook op een andere manier: door het smeltende zee-ijs wordt de noordelijke zeeroute in de toekomst beter bevaarbaar. Die kortere route tussen Europa en Azië bespaart schepen veel tijd en brandstof, maar is nu alleen in de zomer- en herfstmaanden toegankelijk. Aangezien de overgrote meerderheid van de wereldhandel via de zee getransporteerd wordt, hebben de Amerikanen op dit gebied graag invloed.
Ook militair gezien is Groenland belangrijk voor de VS, vanwege zijn ligging. De kortste route tussen de VS en Rusland door de lucht loopt over Groenland. Wil de Verenigde Staten ballistische raketten uit Rusland signaleren en mogelijk vernietigen voor ze schade aanrichten op Amerikaanse bodem, dan moet er een waarschuwingssysteem zijn op Groenland.
De militaire Pituffikbasis op Groenland, de noordelijkst gelegen basis van de VS, is dus cruciaal voor Trump. In de nieuwe veiligheidsstrategie van de VS, die eind vorig jaar gepubliceerd werd, hamerde Trump erop dat zijn land weer almachtig moet worden op het westelijk halfrond. Dankzij een verdrag uit 1951 hebben de VS al jaren de beschikking over de basis en zouden ze hun militaire activiteiten er zelfs kunnen uitbreiden. Hetzelfde geldt overigens voor handel: Groenland heeft meermaals gezegd graag zaken te willen doen met de VS, daar is een inname niet voor nodig.
De autocolonne van de Amerikaanse vicepresident JD Vance reed afgelopen maart tijdens een rondleiding door de Amerikaanse Pituffikbasis op Groenland.
Trumps invloedrijke vrienden in de wereld van Big Tech zien Groenland, naast de grondstoffen, dan weer als ideale plek om datacenters, cryptomijnen en bijbehorende kerncentrales neer te zetten.
Wat het motief achter Trumps hebzucht voor Groenland ook mag zijn, duidelijk is dat hij een toename van Russische en Chinese invloed niet duldt. Zoals Dwayne Ryan Menezes, expert op het gebied van de Noordpoolregio, vorig jaar al tegen NRC zei: „Groenlands potentieel als een kwetsbare zone voor de Verenigde Staten is Trumps grootste zorg.”
Het belang van het Arctisch gebied is voor Rusland niet in woorden te vatten. Ongeveer een derde van de Russische Federatie ligt boven de poolcirkel en daarmee heeft de Arctische regio een centrale plaats in het Russische defensie- en buitenlandbeleid, de economie én de wetenschap. Al sinds de vroege tsarentijd is Rusland bezig het Arctisch gebied te ontdekken, te ontginnen en te bevechten op lokale en internationale mogendheden. Deze ‘epische’ strijd tegen vijandige elementen vormt een belangrijk onderdeel van de Russische nationale identiteit en daarmee van propaganda.
De verdediging van de Arctische kust is in handen van de Noordelijke Vloot en de Russische strijdkrachten. Vanuit uitvalsbasis Moermansk aan de Kola-baai worden langs de 25.000 kilometer lange kust zo’n 25 legerbases onderhouden, variërend in functie en grootte. Met name het Kola-schiereiland en Nova Zembla vormen strategische locaties voor militaire (nucleaire) onderzeeërs en ijsbrekers.
Er is één grote hindernis: om elders te geraken moeten Russische schepen en onderzeeërs door de zogenoemde ‘GIUK-passage’ , de doorvaart langs Groenland (G), IJsland (I) en het Verenigd Koninkrijk (UK). De Amerikaanse entering van de Russische olietanker Marinera, afgelopen woensdag nabij deze locatie, illustreert het strategische belang voor Rusland van de passage, die een essentiële doorgang vormt tussen Moermansk en de Atlantische Oceaan.
Dat de Amerikaanse Groenland-claim een veiligheidsrisico vormt in deze strategische regio, is voor Moskou duidelijk. Het Kremlin waarschuwt westerse mogendheden voortdurend voor een militaire escalatie. „Rusland is helemaal klaar voor een conflict met de NAVO in het Arctisch gebied”, zei buitenlandminister Sergej Lavrov eind 2024.
Een toerist bij het standbeeld van de Deense missionaris en kolonisator Hans Egede in Nuuk.
Tijdens een bezoek aan Moermansk zei president Poetin vorig jaar dat de VS „zullen blijven proberen om hun geostrategische, militair-politieke en economische belangen in het Arctisch gebied te behartigen” en dat NAVO-landen het Noordpoolgebied steeds vaker „als springplank voor conflict” gebruiken. Rusland zal daarop reageren, zo waarschuwde Poetin. Hoe die reactie eruit zal zien, liet hij in het midden. Russische functionarissen grijpen elke gelegenheid aan om op het nucleaire arsenaal te wijzen dat in het Arctisch gebied door het nucleaire staatsbedrijf Rosatom wordt uitgebreid en getest. Dat vervaardigt ook de kernkoppen van de hypersonische Oresjnik-raket.
Hoewel Poetin zijn contact met Trump omwille van Oekraïne goed wil houden, is duidelijk dat Rusland zich militair in het nauw gedreven voelt door de Amerikaanse plannen. „Trump heeft veel redenen om Groenland in handen te willen krijgen, maar vanuit militair oogpunt is een dergelijk plan puur op Rusland gericht”, zei militair analist Joeri Fjodorov afgelopen week in een interview op een Russischtalige YouTube-zender. Publiekelijk reageerden Russische functionarissen sceptisch en pakten ze de kwestie aan om de NAVO en Europa belachelijk te maken. Maar het lachen verging hen toen de VS afgelopen woensdag de tanker Marinera te grazen namen. Een geopolitieke clash elders kan makkelijk overwaaien naar het Noordpoolgebied.
Ook economisch gezien zijn de Russische belangen in de grondstofrijke regio groot, al is de ontginning van deze grondstoffen geen eenvoudige, en bij tijden een onmogelijke opgave gebleken. In 2017 maakte Poetin de ontwikkeling van het Arctisch gebied tot prioriteit. De klimatologische veranderingen op het noordelijk halfrond komen Rusland deze eeuw te hulp. Naar verwachting zal het zee-ijs in het komende decennium grotendeels wegsmelten en zal de door Rusland felbegeerde Noordelijke Zeeroute steeds beter bevaarbaar worden.
Hoewel de Kremlin-propaganda hoog opgeeft van de kansen in het gebied en er tal van spectaculair ogende projecten worden ontplooid, blijft een duurzame exploitatie vooralsnog toekomstmuziek. Het oorlogvoerende Rusland beschikt niet over de technologische kennis, noch over het immense budget dat nodig is om de route commercieel te exploiteren. Bovendien bevindt de huidige infrastructuur zich veelal in beroerde staat. Hoewel Rusland hulp krijgt van China, leeft in Moskou tevens de vrees dat Beijing de controle in de regio wil overnemen.
Terwijl het debat over een mogelijke Amerikaanse overname van Groenland deze week weer oplaaide, heeft niemand in Denemarken het over China’s rol op het eiland, zegt de Deense politicoloog Jesper Zeuthen telefonisch. Zij weten dat die rol „extreem beperkt” is.
Zeuthen is verbonden aan de Aalborg Universiteit en volgt China’s belangen in Groenland al sinds 2011. Trumps uitspraak over de vele Chinese schepen bij Groenland veegt hij van tafel. Hoewel Chinese bedrijven vorig jaar een eerste commerciële zeeroute openden van China naar Europa, die langs de noordkust van Rusland voert en een deel van het jaar begaanbaar is, komen hun schepen niet aan de westerse kant van het poolgebied, legt hij uit.
Nadat Groenland in 2009 meer autonomie had verworven en daardoor zijn eigen grondstoffen uit kon baten, stapten de Groenlandse leiders wel naar China. Met Chinese investeringen zouden ze minder afhankelijk van Denemarken kunnen worden, was hun redenering. Verschillende projecten met Chinees geld gingen van start.
Maar de Deense overheid, die het recht behield om investeringen in Groenland tegen te houden uit oogpunt van de nationale veiligheid, zag de Chinese aanwezigheid al snel als een veiligheidsrisico. In 2016 blokkeerde Kopenhagen de overname van een voormalige Deense marinebasis, in 2019 werd ook een Chinees project voor drie nieuwe vliegvelden tegengehouden, in samenspraak met de VS.
Zeuthen zag dat Chinese bedrijven het toen toen opgaven. „Ze zeiden dat ze het advies kregen van de overheid om uit Groenland weg te blijven. Het was de moeite niet waard.”
Daarnaast is het ingewikkeld en duur om grondstoffen te delven in het koude Groenlandse klimaat. Formeel is er momenteel één Chinees bedrijf actief op Groenland, in de Kvanefjeld-mijn waarin het een minderheidsaandeel heeft. Maar dat project, waar onder andere uranium zou worden gewonnen, ligt stil vanwege milieuredenen.
China houdt zich vooral bezig met onderzoek en met de ontwikkeling van vaarroutes in het Noordpoolgebied, maar verschillende westerse overheden maken zich zorgen over eventuele militaire toepassingen van die activiteiten. Zo voeren er vorige zomer voor het eerst Chinese onderzeeërs door het Noordpoolgebied en nam het aantal Chinese onderzoeksboten rond Alaska in datzelfde jaar toe.
Ook valt op dat China en Rusland steeds meer samenwerken in het Arctisch gebied, ziet Patrik Andersson. Hij is verbonden aan het Swedish Institute of International Affairs en deskundige op het gebied van China in het Noordpoolgebied. Vergeleken met Rusland is China een nieuwkomer in het gebied, met weinig invloed en ervaring.
In ruil voor China’s steun aan Rusland, dat veel partners verloor na de invasie van Oekraïne, kan Beijing Moskou vragen om meer Arctische samenwerking. De landen voeren sinds 2023 gezamenlijke militaire oefeningen uit in het gebied en patrouilleerden in 2024 voor het eerst samen in de Beringstraat. Maar dat neemt niet weg dat China en Rusland ook concurrenten blijven in het gebied.
Andersson vindt het opmerkelijk hoe snel China leert zelfstandiger te opereren. Beijing heeft inmiddels vijf ijsbrekers, schepen die door het dikke poolijs kunnen snijden (de VS hebben er twee, Rusland meer dan veertig). „China breidt zijn capaciteit snel uit.”
Het is onduidelijk hoe een eventuele Amerikaanse overname van Groenland China’s opkomst in het Noordpoolgebied zou kunnen tegenhouden. Juist het huidige systeem van samenwerking op het gebied van Groenlands nationale veiligheid tussen Denemarken en de VS houdt China in Groenland buiten de deur, benadrukken beide experts. Trumps recente uitspraken vervreemden Denemarken van de VS en zetten de samenwerking onder druk, aldus Andersson.
De Europese Unie zag het strategisch potentieel van Groenland en het Arctisch gebied wat later dan de VS, China en Rusland. In 2024 opende de EU een handelskantoor in Nuuk, om samenwerking op het gebied van groene waterstof en grondstofwinning te bevorderen. Ook wil Brussel de uitgaven voor Groenland verdubbelen vanaf 2028, zo bleek afgelopen september uit een ontwerpvoorstel van de Europese Commissie, maar daar moeten de lidstaten dan eerst nog akkoord mee gaan. De EU is er nu vooral op gebrand dat Groenland onderdeel van Denemarken blijft.
Denemarken is al langer actief in het Arctisch gebied, in eerste instantie vooral omdat het een partnerschap met de VS bood: Kopenhagen kon de Amerikaanse basis op Groenland gebruiken in onderhandelingen, ook wel de ‘Groenlandkaart’ genoemd. Door de toegenomen aanwezigheid van grootmachten in het gebied groeide ook de Arctische belangstelling van Denemarken de afgelopen jaren — evenals het bewustzijn dat Denemarken Groenland moet behouden om over dit gebied mee te kunnen praten.
Zo benoemde Kopenhagen in 2012 een ambassadeur voor het poolgebied, die de relaties met de andere poolstaten moet onderhouden met het oog op zaken als grensafbakening, klimaatverandering en maritieme veiligheid. Na het verkrijgen van het roulerend voorzitterschap van de Arctische Raad tekende Denemarken begin vorig jaar een overeenkomst met Groenland en de Faeröer, die voorziet in investeringen in onder meer drie militaire schepen, satellieten en surveillancedrones, ter waarde van 14,6 miljoen Deense kronen (bijna 2 miljoen euro).
De Deense krijgsmacht is ook aanwezig op Groenland, verspreid over een handvol posten. Hoewel het eiland in 2009 een grote mate van autonomie verkreeg, draagt Kopenhagen nog steeds de verantwoordelijkheid voor defensie en buitenlands beleid. Maar Trump is daar niet van onder de indruk. Hij verwacht niet dat de Deense aanwezigheid de Russen en Chinezen buiten zal houden — of hem zal tegenhouden.
En de Groenlanders zelf? „We zijn niet te koop en zullen dat ook nooit zijn”, antwoordde de toenmalige Groenlandse premier Múte Egede vorig jaar op uitspraken van Trump. Zijn opvolger, Jens-Frederik Nielsen, bezigt dezelfde boodschap. „Nu is het genoeg”, schreef de premier zondag op sociale media. „Geen fantasieën meer over annexatie. We staan open voor dialoog (…) maar dat moet gebeuren via de juiste kanalen en met respect voor het internationaal recht.”
De bevolking is het daarmee eens: in een opiniepeiling uit januari vorig jaar zei 85 procent van de Groenlanders zich niet te willen aansluiten bij de Verenigde Staten. Een meerderheid van 56 procent wil het liefst onafhankelijk zijn. Sommige Groenlanders geloven dat de VS een rol zouden kunnen spelen in die wens. Bij de verkiezingen op Groenland in maart vorig jaar wist de populistische partij Naleraq in omvang te verdubbelen, na een verkiezingscampagne die een radicale breuk met Denemarken en nauwere samenwerking met de VS bepleitte.
Een demonstrant in Nuuk protesteert tegen de aanwezigheid van Amerikaanse B-2 bommenwerpers.
Ook na de recente ontwikkelingen houdt de partij die deur open. Naleraq-leider Pele Broberg zei deze week tegen de Canadese omroep CBC dat hij zich geen zorgen maakt over de uitspraken van Trump en nog steeds gelooft dat de Amerikaanse president het Groenlandse volk meer zeggenschap wil geven. „Er is een groot verschil tussen waar de pers zich op richt en wat wij horen. Laten we dus wat minder retoriek gebruiken.”
Trump heeft dat ook gezien. In analyses van zijn mogelijke strategieën om het eiland in te nemen, staat Amerikaanse steun aan de Groenlandse onafhankelijkheidsbeweging bovenaan. Een onafhankelijk Groenland heeft de steun van Kopenhagen niet meer nodig om deals met de VS te sluiten. Verschillende media meldden al dat de Amerikaanse inlichtingendiensten de onafhankelijkheidsbeweging op Groenland nauwkeurig volgen.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC