Nieuwe muziek Donderdag begint Musical Utopias, het vierdaagse festival van Ensemble Klang in Den Haag. Met gloednieuwe muziek én een reprise: het actuele ‘Walden’ van Heiner Goebbels. Het wordt Klangs eerste festival zonder saxofonist Erik-Jan de With, die vorig jaar plotseling overleed.
Repetitie van Ensemble Klang.
Musical Utopias heet het vierdaagse festival dat Ensemble Klang vanaf donderdag weer organiseert in Den Haag. De achtste festivaleditie eindigt zondagavond in Amare daadwerkelijk in utopische sferen: met Walden, muziektheater van Heiner Goebbels naar het gelijknamige boek (1854) van Henry David Thoreau over ‘leven in de bossen’.
Klang repeteert begin januari in een verweerde loods aan de rand van sneeuwwit Den Haag. Zelfgemaakte gaslampen van lichtontwerper Marc Thein en eigenaardige instrumenten van plaatijzer torenen boven het rokerige podium uit. Een saxofoonsolo schettert tegen de wanden. Goebbels, toch een beetje een legende, is aanwezig bij de repetities en geeft aanwijzingen, maakt notities. Na de doorloop is hij vol lof over de uitvoering en het arrangement: „Pete heeft geweldig werk geleverd.”
Inmiddels is Klang meer „een ecosysteem” dan een ensemble. Stichting Klang omvat naast het zeskoppige kernensemble ook andere groepen (zoals Neo-fanfare 9×13), een platenlabel, de samenwerkingsstructuur voor ‘associated makers’ en festival Musical Utopias. Sinds 2017 krijgt Klang structurele subsidie van gemeente Den Haag en sinds 2021 meerjarige ondersteuning van het Fonds Podiumkunsten.
Goebbels componeerde Walden in 1998 voor het Ensemble Modern Orchestra van circa zestig spelers. Pete Harden, gitarist en artistiek leider van Klang, maakte er in 2008 een arrangement voor twaalf spelers van, voor het Goebbels Festival aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Harden: „Twee jaar geleden dachten we: zou het niet interessant zijn om Walden te hernemen en er samen met Heiner aan te werken? Hij was meteen enthousiast. Afgelopen zomer heeft hij vrienden uitgenodigd om bij hem thuis een dvd van onze eerdere uitvoering te bekijken.”
Zulke intensieve samenwerking is cruciaal voor Klang. Het ensemble onderhoudt nauwe banden met verschillende makers, van componisten en geluidstechnici tot een multimediaal kunstenaar als Ela Orleans. ‘Associated Makers’ noemen ze die: „Wij willen niet één stuk van een componist, maar samen optrekken en iets nieuws creëren”, zegt Harden.
De spreekrol in Walden wordt vertolkt door de Amerikaanse componist en saxofonist Keir Neuringer. In de subtiele regie is hij voortdurend in de weer op het podium, knutselend en hamerend – net als Thoreau, de anarchistische natuurfilosoof die in de bossen bij Walden Pond zijn eigen hut bouwde.
Voor Neuringer, zichtbaar aangedaan, is het niet zomaar een rol: „De parallellen met het heden zijn niet te missen. Thoreau was tegen een overheid die slavernij in stand hield en Mexico binnenviel, en daarom weigerde hij belasting te betalen. Hij werd ervoor gearresteerd in Walden. Tegenwoordig kun je in de VS zo worden opgepakt, zonder dat je weet door wie. Het is beangstigend. Het is vernederend om Amerikaans staatsburgerschap te dragen. Thoreau is een voorbeeld van weigering en opstand, maar ook van nieuwsgierigheid, naar alles wat leeft, wat is, alle geluiden. Hij was gefascineerd door geluid. Dat zit op een briljante manier in Heiners stuk. Soms vraag ik me af wat ik moet doen, maar deze muziek uitvoeren voelt extreem belangrijk.”
De geopolitieke spanningen dreunen door, maar 2025 was voor Klang ook om een andere reden een bijzonder heftig jaar. In februari overleed, totaal onverwacht, saxofonist en medeoprichter Erik-Jan de With (48) aan hartfalen. „We hadden net ons festival gehad, en geslaagde optredens in Wigmore Hall in Londen”, zegt trombonist en zakelijk leider Anton van Houten. „We hadden uren gewandeld, zoals we altijd deden op tournee. Erik-Jan zat vol plannen. En drie dagen later was hij dood. Het was zo onwerkelijk.”
Na twee drukke maanden was de agenda relatief leeg, zodat er tijd en ruimte was om als ensemble bij elkaar te komen en te rouwen, vertellen Harden en Van Houten na afloop van de Walden-repetitie. Het sextet speelde sinds hun conservatoriumtijd zonder veel wijzigingen samen. Pianist Saskia Lankhoorn zat zelfs met Erik-Jan op de middelbare school. Van Houten: „Het was de vraag hoe we verder moesten. Worden we een kwintet? Of gaan we Erik-Jan vervangen? Maar hóé dan?”
Het „kerngeluid van Klang”, zoals Van Houten het noemt, leunt sterk op de aanwezigheid van twee saxofonisten. „Of eigenlijk twee rietblazers, want zij nemen die hele instrumentenfamilie voor hun rekening, inclusief klarinetten.” De With en collega-Klang-saxofonist Michiel van Dijk stammen uit de traditie van Leo van Oostrom, de oervader van de Nederlandse saxofoon. Hun kenmerkende ‘Haagse’ geluid is in de basis groot en rauw, maar ook extreem flexibel en veelzijdig: niet iedereen kan zo spelen.
Van Houten: „Erik-Jan was een onvermoeibaar voorvechter van de saxofoon. Hij wist alles en bezat een ongelooflijk archief. Niemand kon mensen zo enthousiasmeren als hij. We zijn al langer bezig met plannen om deze specifieke speelwijze een belangrijkere en zelfstandigere plek binnen het ecosysteem te geven, waarbij we eventueel ook andere saxofonisten betrekken. Daar spraken we over met Erik-Jan en die gesprekken zetten we nu voort met Michiel en met Daan van Koppen.”
Repetitie van ‘Walden’. Helemaal links Pete Harden
Daan van Koppen, die afgelopen jaar bij verschillende projecten inviel, trad in december officieel toe tot het ensemble. Van Houten: „Voor ons was snel duidelijk: als iemand het stokje van Erik-Jan kan overnemen, dan is het Daan. Zijn eerste reactie was: dat zijn wel erg grote schoenen om te vullen. Maar het zijn schoenen die hij als geen ander kent.”
Van Koppen maakte al deel uit van het ‘ecosysteem’, als gastspeler van Klang en lid van 9×13, en hij was bevriend met De With, zijn voormalige docent. De allereerste keer dat Van Koppen Klang live hoorde was bij de uitvoering van Walden in 2008 – „bizar toeval”, aldus Van Houten: „Er zit een grote saxsolo voor Erik-Jan in het stuk. Toen Daan naderhand een tenorsax van hem leende vond hij de partituur in de koffer en begon de muziek te studeren. Nu is Walden zijn eerste project als vast Klang-lid en speelt hij die solo zelf. De cirkel is rond.”
Het wordt een bijzonder festival, zegt Harden. „We beginnen het kalenderjaar altijd met Musical Utopias. Maar dit wordt de eerste keer zonder Erik-Jan.”
Van Houten: „We zeggen voortdurend: ‘Erik-Jan deed altijd dit, Erik-Jan deed het zus of zo’. Hij is nog heel erg bij ons op die manier. Tegelijkertijd is dat enorm pijnlijk, omdat je beseft dat hij er niet meer is. Soms denk ik: gaat het niet te snel? Maar het voelt alsof we er goed mee omgaan. Erik-Jan lééfde voor de muziek en de saxofoon. Hij zou dit gewild hebben.”
Musical Utopias begint donderdag in Korzo, met ieder avond twee optredens, een van Klang en een van gastmusici. Daarnaast is er een doorlopende installatie van kunstenares Go-Eun Im.Musical Utopias: 15-18 januari, diverse locaties Den Haag. Info: ensembleklang.com
Zingende zaag in ‘Walden’.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC