Rondtollende planetoïden, sporen van kosmische aanvaringen en de vingerafdruk van donkere materie – de eerste wetenschappelijke resultaten van het gloednieuwe Rubin-observatorium in Chili zijn veelbelovend. ‘Het is heel opwindend allemaal.’
is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
Het officiële waarnemingsprogramma van het Vera Rubin Observatory is nog maar nauwelijks begonnen, maar de eerste verrassende resultaten stromen al binnen. Op het wintercongres van de American Astronomical Society werd woensdag een speciale sessie gewijd aan de nieuwe ontdekkingen.
‘Het is heel opwindend allemaal’, zegt programmaleider Hans Krimm van de Amerikaanse National Science Foundation. En het is nog maar het begin. ‘Rubin gaat dingen vinden waarvan we niet eens wisten dat we ernaar op zoek konden’, aldus Krimms collega Luca Rizzi in een persverklaring.
Het nieuwe observatorium, op de bergtop Cerro Pachón in Noord-Chili, is vernoemd naar de Amerikaanse sterrenkundige Vera Rubin. Zij vervulde ooit een pioniersrol in het onderzoek naar donkere materie in het heelal – raadselachtig spul dat geen enkele vorm van straling produceert en zijn aanwezigheid uitsluitend verraadt door de zwaartekrachtwerking.
De enorme telescoop van de Rubin-sterrenwacht heeft een spiegel van 8,4 meter breed. Hij is uitgerust met de grootste digitale camera ooit gebouwd, met ruim 3 miljard pixels. Elke drie dagen legt die camera de gehele sterrenhemel boven Chili vast, in ongekend detail.
Afgelopen zomer zijn de eerste foto’s gepresenteerd. Sterrenkundigen van over de hele wereld gingen direct in de metingen op zoek naar nieuwe objecten en verschijnselen. Met succes, zo bleek op het congres in Phoenix.
Zo zijn op de eerste Rubin-foto’s meteen al een kleine tweeduizend nieuwe planetoïden ontdekt – miniplaneetjes die tussen de banen van Mars en Jupiter rond de zon draaien. Verrassend genoeg blijken sommige daarvan extreem snel rond te draaien. Recordhouder is planetoïde 2025 MN45, een steenklomp van ruim 700 meter groot die in slechts 113 seconden om zijn as tolt.
Volgens Sarah Greenstreet van Noirlab (de Amerikaanse organisatie die het nieuwe observatorium beheert) moet het om een solide steenklomp gaan; vermoedelijk een brokstuk van een botsing tussen twee grotere hemellichamen, miljoenen jaren geleden. Zo werpt Rubin direct al nieuw licht op de bewogen geschiedenis van ons eigen zonnestelsel.
De nieuwe ontdekkingen zijn deze week gepubliceerd in The Astrophysical Journal Letters. Het is de eerste vakpublicatie op basis van waarnemingen met de gigantische Rubin-camera.
‘Fantastisch dat we al zoveel planetoïden hebben ontdekt door slechts tien uur lang naar een klein stukje sterrenhemel te kijken’, zegt Greenstreet. ‘Naar verwachting gaan we de komende jaren nog veel meer van dit soort ultrasnel roterende planetoïden vinden.’
Aaron Romanowsky van de San José State University ontdekte op de eerste Rubin-foto’s enorm ijle en nauwelijks zichtbare slierten van gas en sterren, in de directe omgeving van grote sterrenstelsels. Die ‘sterstromen’, soms wel honderdduizenden lichtjaren lang, zijn ontstaan in de nasleep van kosmische aanvaringen en bijna-botsingen met kleinere stelsels. ‘Rubin is een ontdekkingsmachine voor dit soort extreem lichtzwakke structuren’, aldus Romanowsky.
En Prakruth Adari van de Stony Brook University in New York liet zien hoe Rubin donkere materie op het spoor kan komen. De beeldjes van vele duizenden zwakke, verre sterrenstelsels blijken een piepklein beetje vervormd te zijn, op een heel systematische manier. Die vervormingen worden veroorzaakt door de enorme hoeveelheden donkere materie in een grote zwerm van sterrenstelsels op de voorgrond. De zwaartekracht van die donkere materie buigt de lichtstralen van de achtergrondstelsels enigszins af, als een soort kosmische lens.
Het onderzoek aan die zogeheten ‘zwakke zwaartekrachtlenswerking’ vormde dertig jaar geleden de belangrijkste drijfveer voor de bouw van het nieuwe observatorium. ‘We hebben het effect nu voor het eerst met Rubin gemeten’, zegt Adari. Geen wonder dat hij de slides van zijn presentatie opvrolijkte met een rijtje feest-emoji’s.
De Rubin-telescoop blijft de komende tien jaar elke heldere nacht het heelal in de gaten houden. Dat gaat ongetwijfeld tot een continue stroom van nieuwe ontdekkingen leiden, zegt Greenstreet. ‘We staan nog maar aan het begin.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant