Vijf jaar na de val van het kabinet-Rutte III over de toeslagenaffaire is het Instituut voor Publieke Waarden nog druk met het helpen van gedupeerden die de grip op hun leven zijn kwijtgeraakt. ‘Zo’n schandaal kan zo weer gebeuren.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over jeugdzorg en de toeslagenaffaire.
‘Zijn jullie nog steeds met de toeslagenaffaire bezig?’ Albert Jan Kruiter (49) hoort die reactie steeds vaker. Hij is medeoprichter van het Instituut voor Publieke Waarden (IPW). Het is een wat plechtig klinkende naam voor een vanuit idealisme opgezette club die oplossingen zoekt als iemand strandt in de Nederlandse bureaucratie. Vanuit een kantoor aan de Oudegracht in Utrecht helpt het IPW ook ongeveer 2.300 toeslagengedupeerden die het niet lukt hun leven weer op de rit te krijgen.
‘Veel gedupeerden hebben de hulp nog steeds hard nodig’, zegt Erik Jan Bosch (47). Hij is ‘actieonderzoeker’. Zo heten bij het IPW de medewerkers die in gesprekken met bijvoorbeeld overheidsdiensten en gemeentelijke afdelingen proberen buiten de geijkte paden een ‘doorbraak’ te bewerkstelligen voor de burger, die er eerder tegen een muur was opgelopen.
Bosch is binnen het IPW verantwoordelijk voor de ondersteuning van toeslagenouders. Daar zien de actieonderzoekers dagelijks dat de hersteloperatie voor veel gedupeerden nog lang niet klaar is.
Sterker nog: dit jaar gaat de organisatie een nieuwe groep gedupeerde ouders helpen die de greep op hun leven helemaal kwijt is en kampt met bijvoorbeeld mentale problemen, schulden en woonproblemen. Het gaat naar schatting om nog 750 tot 1.500 ouders. Het is de uitvoering van een aanbeveling van de commissie-Van Dam, over hoe de slepende hersteloperatie vlot te trekken. Die commissie constateerde een jaar geleden dat een groep gedupeerden het niet redt met de bestaande hulp. Het ministerie van Financiën wil dat het IPW hen gaat begeleiden.
Het roept de vraag op hoe het kan dat dit nu nog nodig is.
‘Het was veel beter geweest als deze groep eerder was geholpen’, zegt Bosch. ‘De zwaarst gedupeerden waren niet als eerste aan de beurt in de hersteloperatie’, vult Kruiter aan. ‘Bij aanvang is geen selectie gemaakt: jij hebt acuut hulp nodig omdat jij je huis en je kinderen kwijt bent en geen inkomen hebt, en jij kunt nog even wachten. Daarom is dit nu nodig.’
Het moet de laatste fase worden van het herstellen van de schade van een schandaal dat vijf jaar geleden leidde tot de val van het kabinet-Rutte III. De Belastingdienst had ouders ten onrechte van fraude beschuldigd. Velen kwamen in grote problemen toen zij grote sommen ontvangen kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen.
In maart 2020 zette de overheid de uitvoeringsorganisatie herstel toeslagen (UHT) op voor de compensatie van de gedupeerden. Als vastgesteld was dat de Belastingdienst onterecht kinderopvangtoeslag had teruggevorderd, ontving de gedupeerde 30 duizend euro. Inmiddels is van vrijwel alle 43 duizend erkende gedupeerden berekend hoeveel geld destijds onterecht is teruggevorderd. Degenen bij wie dit meer was dan die 30 duizend euro hebben het aanvullende bedrag nu bijna allemaal ontvangen.
In de laatste fase, die nu aanbreekt, gaat het over de berekening van de aanvullende schade door bijvoorbeeld het verlies van een huis of een baan vanwege de terugvorderingen – daarmee is onder meer de stichting bezig die is opgericht door prinses Laurentien. En om de hulp aan gedupeerden die nog steeds aan de grond zitten, waarin het IPW een belangrijke rol speelt.
Maar inmiddels, in een tijd met veel urgente internationale ontwikkelingen, ligt de focus van het nieuws allang niet meer bij de toeslagengedupeerden, merken Kruiter en Bosch. ‘‘Dat verhaal is toch klaar’, horen we nu vaak. Of: ‘Zijn die ouders nog niet tevreden?’.’
Dat het IPW betrokken is geraakt bij de afhandeling van de toeslagenaffaire spreekt eigenlijk voor zich, gezien de ervaring die het instituut heeft met het doorbreken van bureaucratische barrières. De organisatie wil ook dat overheidsdiensten leren van de knelpunten die haar medewerkers aan het licht brengen. Het doel is dat de overheid de burger beter gaat bedienen. Vijftien jaar na de oprichting werken er 35 actieonderzoekers. Ongeveer vijftien van hen zijn bezig met de toeslagengedupeerden.
Hoe zijn jullie betrokken geraakt bij de toeslagenaffaire?
Het begon, vertelt Bosch, toen het ministerie van Financiën in 2021 de hulp van het IPW inriep toen ambtenaren zagen hoe slecht de tien toeslagenouders van een inspraakpanel eraan toe waren. ‘Met schulden en dreigende huisuitzettingen’, zegt Bosch. ‘Toen bleek dat wij die toeslagenouders op weg konden helpen, werden we vaker ingeschakeld.’
Nu werken jullie al voor 2.300 ouders, en dat worden er nog meer. Dat is meer dan verwacht, toch?
Kruiter: ‘Dat komt doordat pas laat duidelijk werd hoeveel gedupeerden er zijn en hoe groot de problemen van een deel van hen zijn, bijvoorbeeld met uithuisplaatsingen van kinderen. Nu zien we vooral gezinnen die vastlopen op de hulp die gemeenten toeslagenouders moeten bieden bij het weer op orde krijgen van hun leven.’
Hoe helpen jullie deze ouders?
Bosch: ‘Als een gemeente en een gedupeerde het oneens zijn, winnen wij onafhankelijk advies in. Zo had een gemeente een aanvraag afgewezen van een gedupeerde met mentale problemen die hulp wilde van een niet-geregistreerde behandelaar. Drie onafhankelijke partijen oordeelden dat het geen geijkt ggz-traject was maar dat het ook geen kwaad kon. Dan zeggen wij tegen de gemeente: ‘Als dit helpt om te voorkomen dat haar kinderen uit huis worden geplaatst, kun je overwegen om het wel te doen.
‘Wij zeggen soms ook dat een gemeente in onze ogen terecht een aanvraag heeft afgewezen. Als een gedupeerde bijvoorbeeld om spullen vraagt die niet per se bijdragen aan zijn herstel. Tegen ouders die koste wat het kost hun gelijk willen halen in een juridische strijd, kunnen wij zeggen dat dat niet onze expertise is.’
Kruiter: ‘Voor een aanzienlijk deel van de gedupeerden die wij zien, is wonen het grootste probleem. Uithuisgeplaatste kinderen kunnen bijvoorbeeld niet naar een ouder terugkeren omdat de woning daarvoor te klein is. Andere gedupeerden zijn met hun kinderen weer bij hun ouders ingetrokken nadat ze hun huis waren kwijtgeraakt. Dan proberen wij wat te regelen, bijvoorbeeld met corporatiebestuurders uit ons eigen netwerk.’
Lukt dat?
Kruiter: ‘In het begin wel. Maar na een aantal belletjes begonnen die corporatiebestuurders een beetje moe te worden van ons. Ze zeiden: wij willen graag meedenken, maar we hebben nog dertien andere categorieën mensen die dringend een huis nodig hebben. Daarom denken wij dat er woningen gereserveerd zouden moeten worden speciaal voor toeslagenouders die aan de grond zitten.’
Waarom zouden zij een speciale behandeling moeten krijgen?
Kruiter: ‘Zij zijn slachtoffer van wat wij staatsschade noemen. De staat heeft deze ouders beschadigd, dat is een fundamenteel verschil met andere groepen. Velen van hen werkten gewoon, hadden een bedrijf. Dan zou het logisch zijn als de overheid zegt: ‘Omdat wij jullie deze schade hebben berokkend, reserveren we woningen voor jullie, en krijgen jullie ook voorrang in de ggz of bij de schuldhulp’.’
Bosch: ‘Ook zou de overheid langdurig de kinderen van deze ouders moeten blijven volgen. Een overheid die dit haar inwoners aandoet, moet zich rekenschap geven van de gevolgen op de lange termijn, de mentale schade en het wantrouwen jegens de overheid.’
Heeft de jarenlang slepende hersteloperatie de problemen van gedupeerden vergroot?
Kruiter: ‘Dat geldt zeker voor de groep die wij zien. Door de lange duur gaat de affaire steeds meer de identiteit van veel gedupeerden bepalen. Het zou hen helpen als er een streep wordt getrokken. Daarna pas kunnen zij emotioneel herstellen en hun trauma verwerken. Het zou anders zijn gelopen als het toenmalige kabinet naast de excuses meteen had gezegd: alle gedupeerden krijgen dit bedrag en dat is het.’
Bosch: ‘Dat sommige gedupeerden allerlei spullen van hun gemeente vragen, kun je ze niet kwalijk nemen als zo lang onduidelijk blijft wat de overheid hun precies aan schade gaat vergoeden. Sommigen hebben daar onrealistische verwachtingen over.’
Komen de gedupeerden die jullie zien er wel weer bovenop?
Bosch: ‘We proberen zo veel mogelijk te stutten, mensen moeten verder. Maar of ze er dan weer top bij zitten? Nee. Dat is soms tragisch om te zien.’
Zien jullie veel gedupeerden die meer problemen hebben dan alleen de problemen die zijn veroorzaakt door de toeslagenaffaire?
Bosch: ‘Er zijn gedupeerden die nieuwe schulden hebben gemaakt, nadat ze al zeker 30 duizend euro hebben gekregen.’
Kruiter: ‘Onder de groep die zich nu nog bij ons meldt, zitten ook ouders die voorheen ook al problemen hadden en bijvoorbeeld niet goed met geld kunnen omgaan of eerder ook geen goede huisvesting hadden. Door de toeslagenaffaire verslechterde hun situatie.’
Als die laatste groep gedupeerde ouders weer verder kan, is het dan klaar?
Kruiter: ‘Wat ons betreft ligt er nog een belangrijke vraag: hoe kan de overheid een dergelijke fout in de toekomst voorkomen? De aandacht daarvoor lijkt verdampt. Terwijl het voor het collectieve emotionele herstel van gedupeerden belangrijk is dat hun lijden zin heeft gehad, dat er daarna bijvoorbeeld een artikel in de Grondwet is veranderd.
‘Na de grote tsunami in Japan heeft de overheid daar overal in de zee meetpunten neergezet, zodat ze hem de volgende keer kunnen zien aankomen. Dat is bij de Nederlandse overheid nog onvoldoende gebeurd. De vraag blijft: hoe kan het dat het zo laat is gezien? Het detectiesysteem functioneerde niet en die waarborgen zijn er nog steeds niet, vrees ik.’
Denken jullie dat er nog zo’n schandaal kan plaatsvinden?
Kruiter: ‘Ik kan het me voorstellen, kijk bijvoorbeeld nu naar de problemen met de WIA-uitkeringen voor arbeidsongeschikten. Meer uitvoeringsdiensten van de overheid kampen nog met de gevaarlijke combinatie van verouderde ict en stringente wetgeving. Van toeslagengezinnen zien wij hoe versnipperd de informatie over hen is vastgelegd bij verschillende instanties. Namens het IPW gaan wij aanbevelingen doen hoe dat fundamenteel anders moet.
‘Ook valt het ons op dat overheidsdiensten algoritmen vaker inzetten voor repressie dan voor betere dienstverlening. Je zou ook een algoritme kunnen bouwen om te zien welke uitkeringsgerechtigde geen gebruikmaakt van de toeslagen waarop hij recht heeft. Of een algoritme om een affaire als deze eerder te zien aankomen. Bedenk dat er al in 2014 signalen waren dat er dingen niet goed gingen. Hoe eerder je erbij bent, hoe groter de kans dat je zo veel emotionele schade en een toegenomen wantrouwen tegen de staat kunt voorkomen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant