is cultuurhistoricus, Europa-expert en co-auteur van de Atlas van Afgehaakt Nederland.
Het Europees speelkwartier is voorbij. Met zijn inval in Venezuela en zijn dreigement richting Groenland, heeft president Trump de wereldkaart opnieuw ingekleurd. Het Risk-speelbord wordt verdeeld tussen drie grootmachten – Amerika, China en Rusland. Ieder krijgt min of meer de vrije hand in eigen invloedssfeer. Op de wereldkaart der grootmachten blijkt voor de Europese Unie geen plek. Als wormvormig aanhangsel van het Euraziatisch continent krijgt de EU de rol toebedeeld van speelbal en prooi.
Dat de leiders van de grote Europese landen zich deze week gedwongen voelden om, samen met Denemarken, tegen Amerika een Groenland-verklaring af te leggen is een dieptepunt in de trans-Atlantische relatie en het ultieme bewijs van Europese zwakte.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Hoeveel geopolitieke alarmsignalen heeft Europa nog nodig om zichzelf her uit te vinden en zijn rol in de wereld opnieuw te definiëren? De relatief kleine landen van Europa hebben weinig in de melk te brokkelen in een wereldwanorde waarin het imperiale recht van de sterkste terug van weggeweest is, en waarin grootmachten de baas spelen binnen eigen machtsblokken. De natiestaten in Europa zijn voor hun soevereiniteit meer dan ooit aangewezen op Europese samenwerking.
De roep om een sterk, verenigd optredend Europa klinkt dan ook steeds luider. Een logische reactie. Maar de manier waarop dat gebeurt, laat naïviteit en gebrek aan realiteitszin zien. Veel moreel wensdenken ook. Graag wordt het beeld opgehouden alsof Europa de laatste beschermer van de internationale rechtsorde en de mensenrechten zou zijn. Europa als de anti-grootmacht, soft power Venus. Zulk wensdenken verraadt een bedrieglijk zelfbeeld van Europa. En is ook niet up to the job in de mondiale machtsstrijd.
Het gaat nu menens worden, ook binnen Europa zelf. De EU van 27 lidstaten kan zich haar chronische verdeeldheid, gebrek aan slagkracht en leiderschap geen dag langer veroorloven. Een sterker Europa is broodnodig, maar makkelijker gezegd dan gedaan.
Want een sterk Europa kan alleen bestaan als het steunt op sterke natiestaten. Geen sterk Europa zonder een sterk Duitsland. Geen sterk Europa zonder stabiel Frankrijk. En juist die landen zijn politiek, economisch en maatschappelijk verzwakt. Zij scoren slecht op economische concurrentiekracht, zijn sociaal ontwricht door migratie en politiek gepolariseerd tussen bestuurlijk establishment en rechts-radicale uitdagers.
Over de hele linie zal Europa zichzelf opnieuw moeten uitvinden. Zo zal de geopolitieke paniek van de grote lidstaten het machtsdenken in Europa zelf doen oplaaien. In Duitsland wordt al openlijk besproken dat Europa alleen iets van een grootmacht kan worden, als het Europees leiderschap in handen komt van een zogenaamd ‘E-3 format’ van Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (eventueel uit te breiden tot E-5 met Polen en Italië).
Om economisch mee te kunnen, heeft Europa zijn eigen Silicon Valley of Shenzhen nodig. Kapitaalmarkt, AI-innovatie, concurrentiekracht: in Brussel stapelen de rapporten zich op, maar wie voert ze uit? De EU kan zich ook niet langer de Green Deal veroorloven, tenminste wanneer het tot afbraak van strategische industrie en landbouw leidt. Ook aan de zelfhaat waarmee Europa de wonden van het eigen koloniale verleden likt, moet een einde komen, nu Europa zelf prooi dreigt te worden van nieuw grootmacht-imperialisme.
Om Europa te stabiliseren, zal er ooit een monsterverbond gesloten moeten worden tussen bestuurlijk ‘establishment’ en ‘de populisten’. Tussen theoretisch geschoolden in meer welvarende gebieden, en praktisch geschoolden in minder florerende regio’s en wijken. Met tot op het bot verdeelde samenlevingen gaat Europa de wedstrijd niet winnen.
Onderdeel van die verzoening zou Europees en nationaal verzet tegen buitenlandse inmenging kunnen zijn, inclusief MAGA-Amerika, en een compromis over migratie en integratie.
Slecht begeleide migratie is een splijtzwam die de Europese democratieën kapot maakt. Het roept agressieve rechts-radicale en extreemrechtse krachten op die de rechtstaat attaqueren. Niet-westerse migratie zelf staat vaak op gespannen voet met de westerse Leitkultur van liberale democratie, verzorgingsstaat en moderne emancipatie.
Europa moet zijn Europese belofte herstellen. Net als Amerika, een dynamische, geglobaliseerde, diverse samenleving worden, maar dan met behoud van Europees karakter: een democratische middenklassesamenleving met high trust en lage criminaliteit, en zonder onderklasse. Pas met herwonnen zelfvertrouwen, zal Europa in staat zijn zich teweer te stellen in de nieuwe wereldwanorde.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns