De-icing Schiphol kwam dinsdag verder in de sneeuwproblemen: glycol, een middel waarmee vliegtuigvleugels worden ‘ontijsd’, dreigde op te raken. KLM besloot daarop het middel zelf in Duitsland op te halen, maar de problemen lijken nog niet opgelost.
Een vliegtuig van KLM krijgt op luchthaven Schiphol een de-icing-behandeling.
Menig autorijder heeft altijd wel een flesje liggen in de garage, maar KLM dreigde door zijn voorraad antivriesmiddel heen te raken – wat grote consequenties zou hebben voor de luchtvaart, die in deze sneeuwwitte dagen toch al op zijn gat ligt. Glycol, een veelgebruikt antivriesmiddel in zowel huishoudens als luchthavens, moest dinsdagochtend uiteindelijk door KLM worden opgehaald bij zijn leverancier in Duitsland, Clariant.
Toen het extreme winterweer een paar dagen geleden Nederland bereikte, werd KLM plots grootverbruiker van het middel. De luchtvaartmaatschappijen op Schiphol zijn zelf verantwoordelijk voor de-icing (ijsvrij maken van vliegtuigen), met name KLM verzorgt de hele operatie, ook voor andere maatschappijen. Alle 25 ‘de-icing-wagens’ worden sinds afgelopen vrijdag continu ingezet, meldt de maatschappij. Dat is nodig, want met veel sneeuw of ijs op de vleugels kunnen de vliegtuigen niet vertrekken: die laag verstoort de aerodynamische werking, cruciaal om op te stijgen.
KLM verbruikt momenteel 85.000 liter glycol per dag, zegt een woordvoerder. Dinsdagochtend had de luchtvaartmaatschappij weer 100.000 liter vloeistof binnen. Betekent dit dat na iets meer dan een dag opnieuw een tekort dreigt? „We blijven de voorraad aanvullen”, reageert KLM.
Zolang het winterweer aanhoudt, en vliegtuigen ijsvrij gemaakt moeten worden, lijkt het erop dat KLM moet blijven sprokkelen. Wat is dit antivriesmiddel precies, en hoe werkt het?
Veel simpeler worden organische moleculen niet dan die waaruit glycol bestaat. Ze bestaan uit een kleine verbinding die moleculair flink lijkt op water en nog meer op alcohol. Omdat ze zo sterk op water lijken, kan het zich er goed mee vermengen – met als gevolg dat het zo aangelengde water niet meer goed kan bevriezen. Als water bevriest, gaan de watermoleculen die aanvankelijk vrij om elkaar heen bewogen in een rigide kristalstructuur vastzitten. Maar als er glycol tussen zit, gaat dat proces veel moeizamer: het verstoort de rigide kristalstructuur.
Uniek voor glycol is dit fenomeen overigens niet, al werkt glycol wel érg goed voor ‘ontijzen’. Zout toevoegen aan water om het kookpunt te verhogen veroorzaakt hetzelfde fenomeen: wanneer twee stoffen met elkaar mengen, verstoren ze vaak elkaars kook- of vriespunt. Het vriespunt van pure glycol is zo’n -13 graden Celsius, het vriespunt van een glycol-watermengsel kan afhankelijk van de verhouding wel -50 graden zijn.
Op Schiphol zijn woensdag opnieuw honderden vluchten geannuleerd vanwege de sneeuwval.
De markt voor glycol is groot – in 2025 was de totale omzet 50 miljard dollar – doordat het zowel op industrieel niveau als door gewone consumenten gebruikt wordt. Het is bovendien niet alleen een antivriesmiddel, maar wordt ook onder meer gebruikt als koelvloeistof, oplosmiddel en bouwstof voor kunststoffen (polyester). Shell en het grote chemieconcern BASF zijn de belangrijkste producenten.
In een reactie aan NRC schrijft Clariant dat „uitzonderlijk winterweer in heel Europa een ongekende druk legt op de toeleveringsketens in de luchtvaart”. Het bedrijf werkt „dag en nacht om klanten te ondersteunen” en past de planning aan op basis van de weersvoorspelling en de inschatting waar antivriesmiddelen „het hardst nodig zijn”. Overigens reageert BASF dat er bij het concern, aan de productiezijde dus, geen sprake is van een tekort.
Van oudsher was ethyleenglycol veel gebruikt als antivriesmiddel, inmiddels heeft de variant propyleenglycol het grootste marktaandeel. Die ‘nieuwe’ variant is aanzienlijk minder giftig – wat vooral voor het gebruik door consumenten goed uitkomt. Er zijn gevallen bekend van jonge kinderen die ethyleenglycol dronken – die door zijn felgroene of -rode kleur aantrekkelijk oogt en ook nog eens zoet smaakt – wat kan leiden tot nierschade. Voor volwassenen is 100 milliliter levensgevaarlijk, voor kinderen al een kleinere hoeveelheid. Bij vliegveldmedewerkers wordt soms (een relatief laag gehalte) glycol in de urine teruggevonden, vermoedelijk met name door inademing of opname via de huid.
Een groter probleem van het vele gebruik van glycol in de luchtvaart wereldwijd is dat het terechtkomt in de omliggende wateren. Glycol breekt vanzelf af in water, maar dat proces onttrekt zuurstof aan het water – met zuurstofarmoede tot gevolg.
Ook Schiphol kampt hiermee. In 2007 stikten in omliggende sloten honderden vissen door zuurstofarmoede, veroorzaakt door te hoge concentraties glycol. Het Hoogheemraadschap Rijnland legde Schiphol tweemaal een dwangsom op van 300.000 euro, die pas na een gang naar de rechter – tot aan de Raad van State – werd betaald. Uiteindelijk heeft de luchthaven destijds zuurstof in de omliggende sloten en vaarten gepompt, om verdere vissensterfte op de korte termijn tegen te gaan.
Sindsdien lijkt de situatie verbeterd, zegt een woordvoerder van Rijnland. „Na de rechtszaak zijn met Schiphol maatregelen afgesproken, zodat die stoffen zo min mogelijk in het oppervlaktewater terecht komen.” Schiphol voert sindsdien de de-icing op locaties uit waar het glycol-watermengsel zoveel mogelijk kan worden opgevangen.
Het Hoogheemraadschap blijft de omliggende sloten in de gaten houden – niet door het glycolgehalte te meten, maar het zuurstofgehalte. Duidelijk is dat het zuurstofgebrek „niet zo’n groot probleem” meer is, aldus de Rijnland-woordvoerder.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC