Het nieuwe kabinet moet aan de slag onder uiterst ongewisse internationale omstandigheden. Dat speelt ook een rol bij de beslissing die nu voorligt: JA21 opnemen in een coalitie of niet?
Joost Eerdmans noemt zichzelf een populist, maar hij is geen schreeuwerige populist. Op sociale media – toch de alfa en omega van de moderne populistische beweging – weet de JA21-leider zich amper raad. Eerdmans beledigt zelden iemand, stort zich nooit in online fitties en veroorzaakt geen ophef. De likes liegen niet: voor de bescheiden 60 duizend volgers van Eerdmans komen geestverwanten als PVV-voorman Geert Wilders (1,5 miljoen) of FvD’er Thierry Baudet (350 duizend) hun bed niet uit.
Het gebrek aan populistisch vuurwerk wordt niet gecompenseerd door onderscheidende ideeën: net als zijn belangrijkste politieke rivalen is de JA21-voorman voor een hard asielbeleid en remigratie, keert hij zich tegen klimaat- en stikstofmaatregelen, ziet hij woke als gevaar, is hij islam-kritisch en pleit hij voor zwaarder straffen. Geen wonder dat Eerdmans als ‘de onpopulaire populist’ (dixit NRC-columnist Marcel van Roosmalen) lang in de schaduw verkeerde van PVV, BBB en FvD.
Politiek redacteur Frank Hendrickx bericht wekelijks over de mechanismen achter de politieke gebeurtenissen.
De afgelopen verkiezingen kwam er dan toch een bescheiden doorbraak, mede dankzij de schade die PVV en BBB als regeringspartijen opliepen. Met zijn negen zetels speelt Eerdmans een cruciale rol in de formatie, zeker nu een nieuw kabinet zich kan opmaken voor de meest onvoorspelbare internationale omstandigheden sinds mensenheugenis. Is JA21 in die context een potentiële coalitiepartner of juist niet?
Donald Trumps laatste avontuur in Venezuela maakt duidelijk dat alles mogelijk is de komende jaren. Zo durft bijna niemand nog uit te sluiten dat de Amerikaanse president een deal sluit met Poetin ten koste van de Europese veiligheid. De belangrijkste oppositie waar een Nederlands kabinet nu rekening mee moet houden is ‘de oppositie van gebeurtenissen’, zoals de Britse staatsman Winston Churchill het ooit noemde.
De formerende partijen D66, CDA en VVD toonden in verschillende gradaties al eerder het besef dat een inniger Europese samenwerking nu bijna onvermijdelijk is. Of, zoals de Poolse premier Donald Tusk het deze week verwoordde: ‘We moeten verenigd zijn als nooit tevoren. Otherwise, we are finished.’
De komende dagen ligt de vraag voor hoe Nederland dat nieuwe tijdperk binnenstapt: met een minderheidskabinet van D66, CDA en VVV of toch met een bijna-meerderheidskabinet aangevuld met JA21 en eventueel gedoogd door 50Plus? De meeste andere opties zijn weggestreept.
Door het toenemend belang van Europese samenwerking lijkt een verbond met JA21 op het eerste gezicht onwaarschijnlijker. De vijf jaar oude partij van Eerdmans is geboren met een EU-sceptisch DNA. In 2021 sprak de JA21-leider nog over ‘de holy drie’ standpunten van zijn partij: minder migratie, minder klimaatbeleid en minder afhankelijkheid van de EU.
In het eerste verkiezingsprogramma pleitte JA21 zelfs nog voor een referendum over het voortbestaan van de euro. Ook bij de Russische agressie richting Oekraïne reageerde de partij in eerste instantie afwachtend over het verstrekken van militaire hulp. Toen BBB-leider Caroline van der Plas in februari 2022 in een motie opriep om de soevereiniteit van Oekraïne onvoorwaardelijk te steunen, stemde JA21 tegen.
De partij van Eerdmans is door de veranderende omstandigheden opgeschoven en de EU-sceptische retoriek klinkt minder sterk. Toch blijft de partij op cruciale momenten afwijken van de VVD, en zeker D66 en CDA. Dat bleek vorig jaar toen Eerdmans er via een motie voor zorgde dat het kabinet zich actief moest verzetten tegen het inzetten van eurobonds (gezamenlijke schulden) voor het versterken van de Europese defensiecapaciteit. CDA-leider Henri Bontenbal noemde die actie destijds ‘beschamend’ en sprak van ‘een bekrompen boekhoudersmentaliteit’. Onlangs schaarde JA21 zich ook weer achter de Belgische premier Bart de Wever in zijn verzet tegen het inzetten van bevroren Russische tegoeden als onderpand voor steun aan Oekraïne.
Zo kan JA21 als coalitiepartner een remmende factor worden voor een slagvaardige en actieve rol van Nederland binnen de EU. Toch is het alternatief evenmin aantrekkelijk. Met een coalitie die leunt op slechts 66 zetels dreigt het volgende kabinet opnieuw naar binnen gekeerd te raken, hoe ongewis de internationale omstandigheden ook zijn. Veel energie zal steeds weer moet worden besteed aan het vinden van binnenlandse meerderheden in een grillige Tweede Kamer.
Het verklaart waarom er niet alleen bij de VVD, maar ook bij het CDA stemmen opgaan om JA21 binnenboord te halen. Daarbij speelt niet alleen mee dat die partij in beginsel voorstander is van een streng begrotingsbeleid en dus bezuinigingsmaatregelen kan steunen, ook de persoon Eerdmans is een factor. Doordat de JA21-leider zich niet presenteert als een onruststokende populist wordt hij gezien als iemand met wie samen te werken valt. Dat hij de afgelopen jaren betrokken is geweest bij een half dozijn partijen geldt in die zienswijze eerder als een aanbeveling. ‘Eerdmans is natuurlijk een opportunist’, liet een CDA’er zich onlangs ontvallen. ‘Maar dat biedt ook mogelijkheden.’
Zo staan de beoogde regeringspartijen D66, VVD en CDA de komende dagen voor een dilemma. JA21 opnemen in een coalitie is riskant, JA21 eruit laten eveneens. Het zou zomaar de toon kunnen zetten voor het Jetten-tijdperk: veel moeilijke keuzes, weinig goede opties.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant