Een goed testament kan veel conflicten voorkomen. En een open gesprek helpt om valse verwachtingen weg te nemen. Geld is uiteindelijk niet het enige dat telt.
De dood is geen gezellig onderwerp voor aan de keukentafel. Toch is het belangrijk om te bespreken wat er met je bezittingen moet gebeuren als je er niet meer bent, zeggen een hoogleraar erfrecht, twee erfrechtadvocaten en een nalatenschapsmediator. Zeker nu de Nederlandse bevolking snel vergrijst, nalatenschappen groter worden en er steeds meer samengestelde gezinnen zijn.
Een open gesprek, duidelijke afspraken en een goed opgesteld testament kunnen veel problemen voorkomen, aldus experts. Dertien tips om goed te zorgen voor erfenissen en erfgenamen.
„Jij ligt straks lekker in je kistje”, zegt Bernard Schols, hoogleraar erfrecht en auteur van het boek Voorkom ruzie bij de kist. „Het zijn de mensen die je achterlaat die met de Belastingdienst te maken krijgen, en er met elkaar uit moeten komen.” Door je erfenis helder vast te leggen, weten zij waar ze aan toe zijn.
Dat begint met jezelf afvragen of je je kinderen goed kent, zegt erfrechtadvocaat Eelco Anink. „Weet je hoe ze zich tot elkaar verhouden als jij er niet meer bent? Ga het gesprek aan met je kinderen over waar de voorkeuren liggen.” Bespreek bijvoorbeeld alvast wie jouw schilderijencollectie graag erft, en wie de voorkeur heeft voor de porseleinen serviesset.
Je hoeft hun wensen natuurlijk niet op te volgen, zegt Marije de Rooij-Stevenhaagen, mediator en hoofdredacteur van het blad Alles over Erven. „Maar denk nooit: het komt vanzelf wel goed. Want dan verschuift het probleem naar je kinderen; je geeft ze een conflict op een presenteerblaadje.”
Op tijd een open gesprek voeren is vaak genoeg om valse verwachtingen van de erfgenamen weg te nemen. Haar tip: plan het gesprek op een niet beladen moment en op een niet beladen plek. Dus niet met verjaardagen of kerstmis.
„In theorie kan ook een 18-jarige onder een auto komen”, zegt hoogleraar Schols. „Die zal waarschijnlijk nog niet veel vermogen hebben. Maar vanaf het moment dat er dierbare spullen zijn die op een bepaalde plek terecht moeten komen, moet je over een testament nadenken.”
In de praktijk ziet Schols dat het onderwerp meestal gaat leven op het moment dat mensen een eerste huis kopen of wanneer er kinderen onderweg zijn. „Zelfs als ongeboren vrucht hebben ze al recht op een deel van de erfenis.”
Dus: als je ideeën hebt over hoe je je erfenis wil verdelen, leg het dan vast. Belangrijk om te benadrukken, vindt Schols: als jij niets regelt, dan regelt Den Haag het. „Het opstellen van een testament is dé kans om je eigen spelregels te maken.”
Het goed regelen van jouw nalatenschap vergt specialistische kennis, zegt erfrechtadvocaat Anink. „Neem altijd een in familie- en erfrecht gespecialiseerde notaris in de arm die je vertrouwt. Je voorkomt daarmee hoge kosten bij de afwikkeling.” Een gespecialiseerde notaris helpt met het fiscaal aantrekkelijk plannen van jouw nalatenschap. Je vindt deze specialisten via de beroepsorganisaties van notarissen, zoals bijvoorbeeld de EPN (Vereniging van Estate Planners in het Notariaat).
„Je wil eigenlijk voorkomen dat je met ons – de advocaten – in contact komt”, zegt Aninks collega en erfrechtadvocaat Dies van den Berg. „Goed om te weten: de notaris heeft geheimhoudingsplicht, dus wees niet bang om alles te vertellen. Ook over je buitenechtelijke kinderen of de slechte relatie tussen je zoon en zijn stiefmoeder – dat is essentiële informatie voor het opstellen van een compleet testament, waarmee toekomstige problemen tussen de erfgenamen worden voorkomen.”
Een bezoek aan de notaris gaat vaak gepaard met het aanhoren van een hoop juridische termen, maar het is ontzettend belangrijk dat je volledig begrijpt wat er in je testament staat, zegt erfrechtadvocaat Anink. „Een goed testament is begrijpelijk en transparant, zodat je zeker weet dat je wensen correct zijn neergelegd.”
Nabestaanden kunnen schrikken van de afstandelijke, juridische taal van een testament, ziet mediator Marije de Rooij-Stevenhaagen. „Het kan heel waardevol zijn voor nabestaanden om in jouw eigen woorden uitleg te krijgen over je keuzes en overwegingen, dat zorgt voor meer begrip.”
Dat kan door een ‘considerans’ toe te voegen aan het testament: een inleiding om in eigen taal uitleg te geven aan de inhoud. Al kleven daar wel risico’s aan, waarschuwt Anink. Als de eigen uitleg feitelijk onjuist blijkt, kan dat ertoe leiden dat het testament (of een deel daarvan) juridisch onderuitgaat. Bijvoorbeeld als een overleden vader schrijft dat hij zijn zoon onterft omdat hij nooit belde; maar de zoon het aanvecht omdat hij kan bewijzen dat hij wél belde.
Een alternatief voor een considerans is een aparte, niet-juridische nalatenschapsbrief die geen onderdeel uitmaakt van het testament. De beoogde executeur kan de brief overhandigen aan de erfgenamen.
Bij samengestelde gezinnen, waarin stiefouders of kinderen uit verschillende relaties een rol spelen, ziet mediator De Rooij-Stevenhaagen vaak dat de spanningen hoger oplopen. „Het maakt alles net wat ingewikkelder waardoor het sneller escaleert. Daarom is het nog belangrijker om goed te communiceren en te zorgen voor heldere verwachtingen.”
Stel: een vader hertrouwt met een nieuwe vrouw en komt te overlijden, dan krijgt zijn nieuwe partner al zijn bezittingen volgens de wet, tenzij het anders is vastgelegd. Zijn kinderen moeten wachten totdat hun stiefmoeder is overleden voordat ze iets krijgen. Het is beter als de eigen ouder vooraf duidelijke keuzes maakt voor zijn kinderen wat betreft zijn nalatenschap. Het liefst zodat na het overlijden alles meteen wordt afgehandeld en er geen „financiële losse eindjes” meer bestaan, zegt De Rooij-Stevenhaagen. „Je wilt er de relatie van de stiefouder en de kinderen niet mee belasten.”
Stel: tien jaar geleden stond buurvrouw Jacqueline nog bovenaan je lijstje van goede vrienden, dus nam je haar op in je testament. Inmiddels ben je verhuisd en zien jullie elkaar nooit meer. Maar op papier erft Jacqueline nog steeds jouw collectie zeldzame postzegels.
Om te voorkomen dat je kinderen zich afvragen waarom een deel van de erfenis naar ene Jacqueline gaat, is het belangrijk om je testament elke vijf jaar te controleren en zo nodig aan te passen, zegt erfrechtadvocaat Van den Berg. „Een aanpassing kost geld, maar voorkomt wel dat een oude, uit het oog verloren vriend of vriendin plotseling een groot deel van je erfenis opeist.”
Het erfrecht gaat nog altijd uit van het ‘klassieke huwelijk’, benadrukt Schols: een vader en moeder met een aantal kinderen. Terwijl in Nederland ruim twee miljoen mensen ongehuwd samenwonen – een groep die sinds de jaren negentig gestaag groeit. Wie niet wil trouwen, maar een erfenis wel op dezelfde manier wil regelen als binnen een huwelijk, kan een geregistreerd partnerschap aanvragen.
Wie slechts een samenlevingscontract laat opstellen, en een partner als erfgenaam aanwijst, doet er goed aan om een wederzijdse zorgplicht op te nemen, zegt Schols. „Klinkt misschien spannend, maar je zegt daarmee alleen dat je samen de kosten voor het huishouden draagt. Als een van beide partners komt te overlijden geniet je daarmee een belastingvrijstelling van ruim acht ton. Dat zouden ze wat mij betreft op billboards langs de snelweg moeten zetten.”
Partners en kinderen betalen na de vrijstelling 10 procent belasting over het restant tot € 158.669,-, daarna 20 procent. Voor andere erfgenamen liggen die tarieven op 18 en 36 procent.
In een testament kan iemand expliciet worden uitgesloten voor de erfenis. Kinderen kunnen niet volledig worden onterfd. Ze behouden het recht om aanspraak te maken op hun legitieme portie: een geldbedrag ter hoogte van ten minste de helft van hun wettelijke erfdeel.
Onterven raadt mediator Marije de Rooij-Stevenhaagen altijd af. „Ik zeg niet: doe het nooit, maar doe het in principe niet. Onterven doet altijd pijn. Het echoot generaties lang door in de hele familie.”
Er zijn altijd meer oplossingen dan je denkt, benadrukt De Rooij-Stevenhaagen. „Zo wilde een moeder haar zoon onterven vanwege zijn drugsverslaving. Ik adviseerde haar om in plaats daarvan een bewindvoerder over zijn erfenis aan te stellen en dit ook toe te lichten: niet uit wantrouwen, maar om ervoor te zorgen dat hij zijn hele leven van de erfenis kan genieten. Dat maakt een wezenlijk verschil.”
Je mag de grenzen van de wet opzoeken, zolang je er maar binnenblijft. „Je houdt altijd een spanning tussen de overheid en de mensen die een bedrag erven”, zegt Schols. „Die willen meestal het liefst zo weinig mogelijk belasting betalen.” Wat hij maar wil zeggen: binnen de belastingwet mag je gebruik maken van de meest gunstige opties die je tot je beschikking hebt, „ook al voelt dat soms niet heel netjes”.
Een voorbeeld voor opa’s en oma’s: aan kleinkinderen kun je tot 26.230 euro belastingvrij overerven. „Veel mensen weten dat niet. Maar als je tien kleinkinderen hebt is dat toch een behoorlijk bedrag waar je geen belasting over betaalt. Gewoon binnen de grenzen van de wet.”
„Ik zie steeds meer mensen die zich afvragen: ‘goh, waarom zouden mijn kinderen eigenlijk alles moeten krijgen?’”, zegt hoogleraar Schols. Ook in welvarende kringen. „Dan schrijft een nalatende ‘ze krijgen allemaal een miljoentje’ – over zulke bedragen gaat het steeds vaker – en de rest gaat naar het Rode Kruis.”
Bij een schenking aan een goed doel met een ANBI-status hoef je geen belasting te betalen. Zo blijft er meer geld over en heb je meer zeggenschap over waar je geld terecht komt dan wanneer het naar de Belastingdienst gaat.
Wanneer iemand een testament opstelt, wordt er vaak een executeur aangewezen. Deze persoon moet formaliteiten en praktische zaken afwikkelen na het overlijden, van het opzeggen van de huur en het inlichten van de erfgenamen over het testament tot het verdelen.
Ouders wijzen vaak standaard het oudste kind aan als executeur, ziet mediator De Rooij-Stevenhaagen. „Dat is eigenlijk alleen een goed idee als alle kinderen dat ondersteunen”, zegt ze. „Maar als het gebeurt zonder gesprek, is het vaak een oorzaak van conflict.”
Erfrechtadvocaat Anink is het hiermee eens. „Door een kind executeur te maken, zet je diegene op de plaats van de ouder. Ik heb vaak gezien dat daardoor geschillen ontstaan met broers en zussen. Denk dus goed na over wie je tot executeur wil benoemen.”
Het is ook mogelijk om twee of meer executeurs aan te wijzen, of een extern, onafhankelijk persoon, zoals een professioneel executeur of de notaris.
Als je erfgenaam bent, krijg je niet alleen „het geld, de klok en de auto”, zegt Anink, „maar erf je ook de schulden die de overledene heeft gemaakt.” Vaak genoeg ziet hij situaties waarbij de schulden pas na het overlijden boven water komen. „Een groot huis, drie dure auto’s en een paar mooie schilderijen betekent niet dat er geen betaalachterstanden zijn.”
Om te voorkomen dat je schulden uit eigen zak moet betalen, kun je de erfenis beneficiair aanvaarden, zegt hij. Dat betekent dat je een erfenis accepteert, maar alleen als deze positief is, waardoor je beschermd bent tegen schulden. Wel moet je de erfenis volgens wettelijke regels vereffenen: je brengt de bezittingen en schulden in kaart en betaalt de schulden uit de erfenis, in plaats van uit eigen zak. Wat overblijft, wordt verdeeld.
Beneficiair aanvaarden kan niet zomaar, zegt Anink. „De erfgenamen moeten dit vastleggen bij de griffier van de rechtbank bij de laatste woonplaats van de overledene.” Dat kan je zelf doen, of via de notaris regelen. Belangrijk om te weten: neem voordat de verklaring is vastgelegd bij de rechtbank geen geld op of spullen mee uit het huis van de overledene. Dan aanvaard je de erfenis impliciet en ben je aansprakelijk voor de schulden met je privévermogen.
Bij een conflict lijkt het in eerste instantie te gaan om geld, huizen of bezittingen, zegt mediator Marije de Rooij-Stevenhaagen, maar materiële zaken zijn zelden de oorzaak. „Veel vaker gaat het om een gebrek aan erkenning of om oude wonden die worden opengehaald. Een broer die nooit dankjewel heeft gehoord voor al zijn mantelzorg, of een zus die zich achtergesteld voelt omdat er altijd meer aandacht is geweest voor een ander.”
Voer je het gesprek aan de keukentafel? Geef iedereen de ruimte om te vertellen wat voor hen belangrijk is. Probeer zinnen als „ik wil dit” te vermijden, adviseert De Rooij-Stevenhaagen, en eerder te praten in termen van „ik vind het belangrijk omdat”.
Houd de grotere vraag in je achterhoofd: hoe wil je hier weglopen? Hoe wil je hier over tien jaar op terugkijken? Als de emoties hoog oplopen, las dan een pauze in.
„Luister. Niet alleen om te reageren, maar ook om te begrijpen”, zegt De Rooij-Stevenhaagen. „Mediations mislukken vooral als mensen niet echt uit zijn op een gezamenlijke oplossing.”
De komende decennia laten babyboomers miljarden euro’s na – voornamelijk verdiend doordat huizen zo veel in waarde stegen. Wat zijn daarvan de gevolgen?
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC