Nicolás Maduro Sancties, internationaal isolement, oppositie van binnen- en buitenland: Nicolás Maduro is altijd blijven zitten. Totdat de Amerikaanse president Donald Trump beval hem gevangen te nemen. Wat is Maduro’s politieke nalatenschap?
De door de VS opgepakte Venezolaanse leider Nicolás Maduro, tijdens een toespraak in 2022.
Moordaanslagen, buitenlandse inmenging, politieke oppositie, tegenvallende verkiezingsresultaten: in de bijna dertien jaar dat Nicolás Maduro aan de macht was in Venezuela overleefde hij het allemaal. Het leverde hem onder zijn kleine, maar trouwe aanhang de naam Super Bigote, ofwel ‘Supersnor’ op. Alsof hij een superheld was, die iedere crisis wist te bezweren of op zijn minst te doorstaan.
Nu is aan het Maduro-tijdperk een einde gekomen. Deze zaterdag voerden de Verenigde Staten aanvallen uit in de Venezolaanse hoofdstad Caracas. Enkele uren later liet president Donald Trump via zijn socialemedia-account Truth Social weten dat daarbij president Maduro is opgepakt en met zijn vrouw Cilia het land is uitgevlogen.
De afgelopen maanden zag Maduro zich geconfronteerd met de grootste uitdaging sinds zijn aantreden, begin 2013. Onder het mom van drugsbestrijding, bouwden de VS een troepenmacht op in de internationale wateren rond het Zuid-Amerikaanse land. Uit Venezuela afkomstige boten werden getorpedeerd, met zeker 80 dodelijke slachtoffers, omdat ze volgens de VS drugs aan boord zouden hebben gehad. Maduro werd, onder meer in een direct telefoongesprek met Trump, onder druk gezet om af te treden. Wat de Venezolaan weigerde.
Na ruim twaalf jaar autocratie, economisch wanbeleid en een waslijst aan mensenrechtenschendingen is Maduro uitgerekend ten val gebracht door het land waartegen hij, net als zijn voorganger en mentor Hugo Chávez, al jaren fanatiek ageert: de Verenigde Staten.
De anti-imperialistische scholing is er van jongs af aan ingestampt bij Maduro. In 1986, op 24-jarige leeftijd, vertrekt hij naar het communistische Cuba waar hij een jaar lang ideologisch geschoold wordt. Het is de enige vorm van studie die hij na de middelbare school zal volgen. Bij terugkeer in Carácas, de hoofdstad van Venezuela, gaat hij werken als buschauffeur en vakbondsleider. Ook zet hij zich in voor de vrijlating van Hugo Chávez, die in de gevangenis is beland na een mislukte staatsgreep in 1992.
Na de vrijlating van Chávez raakt Maduro steeds nauwer betrokken bij de politiek, zeker als de voormalige putschist in 1998 wordt verkozen tot president. Aanvankelijk als volksvertegenwoordiger, later als parlementsvoorzitter: door weinig op te vallen, hard te werken en met name de grote leider van Venezuela naar de mond te praten, weet Maduro snel op te klimmen in de chavistische rangen.
Hugo Chávez, de veel charismatischere voorganger van Maduro, op campagne in 1998.
Als hij in 2006 tot minister van Buitenlandse Zaken én vicepresident wordt benoemd, wordt hij ook internationaal een steeds bekender gezicht van het chavismo, het socialistische, links-populistische politieke hervormingsproject van Chávez.
In 2013 overlijdt Chávez aan kanker. In zijn laatste toespraak roept hij het volk op om Maduro te kiezen als zijn opvolger. Die benadrukt die steunbetuiging dankbaar in zijn presidentscampagne, onder meer door te zeggen dat de overleden president hem bezocht in de vorm van een vogel. Met een minimaal verschil (officieel 50,7 procent van de stemmen) wordt Maduro, zonder eigen ideeën of charisma, verkozen tot president.
Waar zijn mentor al begonnen was met de ontmanteling van de democratie in Venezuela, zet Maduro die autoritaire trend fanatiek door. Hij is nog geen jaar president als hij zijn eerste grote uitdaging voor de kiezen krijgt. Mede door een dalende olieprijs belandt de economie in een vrije val. Massaal gaan Venezolanen de straat op om het aftreden van Maduro te eisen.
Die eerste test biedt een voorproefje van hoe hij zijn tijd aan het hoofd van het land zal invullen. Tientallen mensen komen om het leven als veiligheidstroepen de protesten hard neerslaan. Voor even is het volk, wiens wil volgens Maduro en de zijnen altijd wet was, het zwijgen opgelegd.
De eerste protestgolf tegen Maduro, in 2014, werd meteen met grof geweld neergeslagen.
De economische malaise groeit intussen tot onvoorstelbare proporties. Tussen 2012 en 2020 krimpt de Venezolaanse economie met 71 procent. De inflatie loopt op tot 130.000 procent. Dalende olie-inkomsten en zware sancties van de VS zorgen voor lege supermarktschappen, medicijnschaarste en een enorme exodus aan Venezolanen. Bijna 8 miljoen mensen vertrekken, op een oorspronkelijk bevolking van 40 miljoen, terwijl Maduro vooral de Amerikanen en hun „imperialistische sabotage” de schuld geeft van de problemen thuis.
Inmiddels leeft zeker 80 procent van de Venezolanen in armoede. Ruim de helft van hen heeft geen geld voor basisbenodigheden en leeft dus in extreme armoede. Media zijn volledig overgenomen door het regime. Colectivos, milities in dienst van de overheid, onderdrukken iedere vorm van protest. En verkiezingsuitslagen worden eenzijdig in het voordeel van het regime vastgesteld.
Al tijdens Trumps eerste termijn (2017-21) als president grijpen de VS de flagrante stembusfraude aan om Maduro weg te krijgen. Washington omarmt Juan Guaidó, dan voorzitter van het parlement, als de perfecte persoon om Maduro te vervangen als president. Guaidó heeft met de rest van de oppositie de presidentsverkiezingen van 2018 geboycot, uit protest tegen alle politieke repressie. Vanwege die boycot erkennen tientallen westerse landen, onder aanvoering van de VS, de ‘herverkiezing’ van Maduro niet.
Guaidó roept zich met westerse steun uit tot ‘interim-president’ van Venezuela. Er komt een brede internationale lobby voor Guaidó, aangevoerd door de invloedrijke Cubaans-Amerikaanse senator Marco Rubio, nu Trumps buitenlandminister en interim Nationaal Veiligheidsadviseur.
Juan Guaidó riep zichzelf na een nieuwe frauduleuze stembusgang uit tot interim-president en trachtte met westerse steun vergeefs een militaire coup uit te lokken tegen het Maduro-bewind.
Guaidó nodigt het Venezolaanse leger maandenlang uit om zich achter hem te scharen, onder meer door flyers uit te delen bij kazernes. Dit culmineert aan de vooravond van de 1-mei-viering van 2019 in een mislukte staatsgreep: de legertop smoort deze in de kiem en de meeste officieren blijven loyaal aan Maduro. De gehoopte massale protesten van de bevolking blijven uit. Guaidó’s hele campagne laat Maduro uiteindelijk slechts een paar uur lichtjes wankelen.
Het vormt de opmaat naar een verdere escalatie van de binnenlandse repressie in Venezuela. Het aantal politieke gevangenen, opgesloten en gemarteld in gevangenissen, neemt toe. De laatste oppositieleden ontvluchten het land. Een schimmige operatie in 2020, waarbij onder meer Amerikaanse ex-militairen het land vergeefs proberen binnen te vallen, helpt Maduro juist. Hij kan nu de verhaallijn uitventen dat de VS hem gewelddadig omver willen werpen en de eeuwige vijand zijn van het Venezolaanse volk.
Guaidó wordt in 2023 als hij voor een congres afreist naar Colombia de terugkeer naar Venezuela ontzegd, en hij neemt de wijk naar de VS.
Iedere keer komt Maduro zo sterker uit crises. Zelfs in 2024, als Edmundo González hem, volgens internationale waarnemers, met bijna 40 procent verschil verslaat bij de presidentsverkiezingen, weet de Venezolaanse leider in het zadel te blijven zitten. Zijn regime komt met een hele andere uitslag en ontkent het verlies glashard. Na die verkiezingen weten Venezolanen één ding zeker: via de stembus is Maduro niet meer te onttronen.
Maduro richt zijn land economisch en maatschappelijk dan wel ten gronde, in zijn drie termijnen tuigde hij wel een zeer effectieve politiestaat op. Het leger houdt hij koest door onder meer goudmijnen en oliebedrijven over te dragen aan generaals en andere hoge officieren. Ook drugshandel door deze generaals staat hij toe, zolang ze maar loyaal blijven. Bewijs dat hijzelf aan het hoofd staat van een duidelijk gestructureerd drugskartel of terreurgroep, zoals de VS beweren, is er evenwel niet.
Ook de politiek is volledig gemilitariseerd. Ministeries en staatsbedrijven worden geleid door generaals. En hoewel de chavistische propaganda nog altijd domineert tijdens rally’s en partijbijeenkomsten, is ideologie allesbehalve leidend onder Maduro. Zijn bewind draait alleen nog maar om privileges voor loyalisten, een puur transactionele manier van besturen. Wie tegenstand biedt, wordt opgesloten of het land uitgejaagd. Alleen burgers die de staat en de Verenigde Socialistische Partij van Venezuela (PSUV) steunen, kunnen rekenen op uitkeringen, overheidsbaantjes en – zeer belangrijk – voedselpaketten.
Alle armoede, de werkloosheid, de honger en de schaarste worden in de loop der jaren namelijk juist de kracht van hetzelfde regime onder wie deze malaise is ontstaan. Door loyaliteit aan de PSUV te zweren krijgen burgers toegang tot voedsel. Tijd, energie en durf om de straat op te gaan kwijnen weg.
Zeker na de laatste, zwaar gemanipuleerde presidentsverkiezingen van 2024 durft haast niemand meer in Venezuela nog te hopen op verbetering. Terwijl buiten de Venezolaanse wateren een imposante Amerikaanse troepenmacht wordt opgebouwd, gaan Venezolanen verder met hun leven – of vooral, met overleven. Waar Chávez teerde op revolutionaire toespraken, massabijeenkomsten en een belofte van hervorming, gebruikt Maduro die ideologie om zijn repressie te verhullen en elke tegenstand de kop in te drukken. Door uitputting van het volk blijft hij aan de macht.
De druk op Maduro door zijn grote Amerikaanse vijand wordt vanaf einde zomer 2025 echter van een ander kaliber, als de eerste drugsbootjes worden opgeblazen. En vervolgens wordt ook de clandestiene olie-export door tankers van de Russische schaduwvloot aangepakt door de VS. De financiële levensader van het regime dreigt te worden afgeknepen. Trump lijkt Rubio carte blanche te geven om de druk op Maduro zo hoog op te voeren, dat een ballingschap voor hem de minst slechtste optie overblijft – maar daar kiest hij niet voor. De VS blijven ondertussen aansturen op zijn vertrek en vervanging door op z’n minst een mildere chavista en het liefst door een kopstuk van de rechtse oppositie, zoals Nobelvredesprijslaureaat María Corina Machado.
Venezolaanse oppositieleider María Corina Machado begin vorig jaar in Caracas. Inmiddels bevindt zij zich in het buitenland.
In november schrijft The New York Times dat de paniek toeslaat bij Maduro en zijn inner circle. Hij slaapt bijna iedere nacht op een andere plek, wisselt doorlopend van mobiele telefoon. Uit angst verlinkt of ontvoerd te worden, vervangt hij zijn Venezolaanse lijfwachten door Cubanen.
In het openbaar blijft Maduro de onbezorgde leider spelen, al schroeft hij zijn publieke optredens wel flink terug. Hij hamert op het belang van vrede, zingt ‘Imagine‘ van John Lennon, danst mee op elektronische muziek. Tegelijkertijd waarschuwt hij onophoudelijk voor interventie door de VS. Het Venezolaanse volk zal samenkomen en vechten voor het vaderland, betoogt hij.
Of de geteisterde Venezolanen nu een minder autoritaire leider krijgen of dat de bevolking zich juist moet opmaken voor meer repressie en dictatuur, moet blijken.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC