De Europese democratie wordt ook in 2026 op de proef gesteld, met een vijandige Donald Trump en de opkomst van radicaal-rechtse partijen. Een sterker Europa is het antwoord, maar dat is een moeilijke opgave voor impopulaire regeringsleiders.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
In zijn nieuwjaarsrede probeerde de Duitse bondskanselier Friedrich Merz zijn landgenoten moed in te praten: ‘Het kan een jaar worden waarin Duitsland en Europa met nieuwe kracht weer aansluiting vinden bij decennia van vrede, vrijheid en welvaart. Laten we niet luisteren naar de angstzaaiers en zwartkijkers.’
In het Verenigd Koninkrijk beloofde premier Keir Starmer te strijden tegen ‘verval en verdeeldheid’. De Franse president Emmanuel Macron klonk nauwelijks vrolijker. ‘Frankrijk houdt stand’, zei hij. ‘Maar niemand is blind voor de wanorde van de wereld.’
Voor de leiders van de Europese democratieën zal ook 2026 een spannend jaar worden, waarin ze worden belaagd door autoritaire tegenstanders van buiten – de Verenigde Staten, Rusland, China – en binnen – de radicaal- en extreemrechtse partijen die almaar sterker worden. Beide uitdagingen hangen met elkaar samen. In hun recente Nationale Veiligheidsstrategie beloofden de VS uiterst rechts in Europa te helpen in zijn strijd tegen de gevestigde orde.
De belangrijkste Europese leiders krijgen er komend jaar mee te maken. In september worden verkiezingen gehouden in de Duitse deelstaten Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Vorpommern. In beide deelstaten gaat de AfD aan kop in de peilingen met scores rond de 40 procent.
In Frankrijk heeft premier Sébastien Lecornu de grootste moeite om de begroting voor 2026 door het parlement te loodsen. Als hij valt, kunnen er nieuwe parlementsverkiezingen worden gehouden. In dat geval maakt de jonge Jordan Bardella van het Rassemblement National (RN) een kans om de eerste radicaal-rechtse premier van Frankrijk te worden.
Buiten de Europese Unie kan de Britse premier Keir Starmer een aanval op zijn leiderschap verwachten, als Reform UK van Nigel Farage een grote overwinning behaalt bij de lokale en regionale verkiezingen in mei.
Radicaal-rechts streeft naar een model dat door politicologen wel ‘competitief autoritarisme’ wordt genoemd. In dit model komt een leider aan de macht door verkiezingen. Vervolgens zet hij het maatschappelijk middenveld, de rechtsstaat, de media en de kieswet zodanig naar zijn hand dat hij bij volgende verkiezingen nog maar moeilijk te verslaan is. Toch blijft de stembusgang een risico voor zulke leiders.
Zo zal een van de pioniers van het radicaal-rechtse draaiboek, de Hongaarse premier Viktor Orbán, danig op de proef worden gesteld bij de parlementsverkiezingen, die waarschijnlijk in april worden gehouden. De Tisza-partij van Péter Magyar leidt in de peilingen met 49 procent, Orbáns Fidesz volgt met 37 procent.
Maar de belangrijkste verkiezingen voor Europa worden in november in de VS gehouden. Als de Republikeinen de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden verliezen, wat volgens de peilingen heel goed mogelijk is, wordt de macht van de Amerikaanse president Trump aan banden gelegd. Dat geeft Europa weer wat adem – al is het de vraag in hoeverre deze verkiezingen eerlijk zullen verlopen en Trump zich iets aantrekt van een eventuele nederlaag.
Trump is ook in 2026 de grote uitdaging voor de Europese leiders. Niet in de laatste plaats vanwege het verbond tussen Trumps Maga-beweging en Europees radicaal-rechts, waarvan vicepresident JD Vance droomt. Het is nog maar de vraag hoe effectief directe Amerikaanse steun is. Zo kent het Franse RN een sterke anti-Amerikaanse traditie. Marine Le Pen gruwt van het ongebreidelde ‘Angelsaksische’ kapitalisme en zingt steevast de lof van het traditionele Frankrijk, met zijn kleine boeren en ambachtslieden, zijn savoir-vivre met lange lunches en vroeg pensioen.
Maar Trumps Amerika is een niet aflatende bron van inspiratie voor alle Europeanen die naar uiterst rechts neigen. Het kan wél, zien zij: de poorten sluiten voor immigratie, immigranten zonder pardon oppakken en uitzetten, de ‘woke elite’ het leven zuur maken, het klimaatbeleid de nek omdraaien.
Bovendien probeert Trump Europa te verdelen en te verzwakken. ‘Het breken van Europa is Trumps businessmodel’, schreef de Duitse politicoloog Majda Ruge onlangs in het tijdschrift Foreign Policy. De Amerikanen willen totale vrijheid voor de techbedrijven van Silicon Valley en hervatting van de handel met Rusland, ten koste van Oekraïne en de Europese veiligheidsorde. In beide gevallen staan de EU en Europese regeringen in de weg.
Zoals zoveel analisten pleit Ruge voor blokvorming, voor een sterker Europa dat de strijd met geopolitieke rivalen als de VS, China en Rusland kan aangaan. De EU zet ook stappen in deze richting. De Duitse bondskanselier Merz laat zien dat Europa wel degelijk wil vechten, schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung onlangs. Ondanks alle juridische en economische risico’s wilde hij de bevroren Russische tegoeden gebruiken voor een lening aan Oekraïne. Toen dat niet lukte, overwon hij zijn weerzin tegen gemeenschappelijke Europese schulden en kreeg Oekraïne een Europese lening van 90 miljard euro. In de strijd tegen Rusland worden taboes doorbroken, aldus de Frankfurter Allgemeine.
Maar de figuur Merz illustreert ook hoe moeilijk de opgave voor de Europese leiders is. Hij verzet de bakens in Brussel, maar ondertussen zit de Duitse economie in het slop en is zijn populariteit in eigen land tot een dieptepunt gedaald, terwijl de AfD klaar staat om een spaak in het wiel te steken, met steun van Trump en Vance.
‘We moeten op onszelf vertrouwen, op onze moed en daadkracht’, zei hij in zijn nieuwjaarsrede. Maar, zoals de Frankfurter Allgemeine opmerkte: ‘Je zou niet in zijn schoenen willen staan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant