Socioloog Isabelle Ferreras onderzoekt al jaren hoe bedrijven functioneler én rechtvaardiger kunnen worden. Haar conclusie: zolang kapitaal de volledige macht houdt, blijven werknemers en de planeet ondergeschikt. Ze pleit voor een democratische bedrijfsstructuur met een vetorecht voor werknemers.
is economieredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over grote bedrijven, ongelijkheid en lobby.
ABN Amro schrapt 5.200 banen, zo werd een maand geleden bekend. Dat is bijna een kwart van het totaal. De opbrengst van de reorganisatie wordt niet geïnvesteerd in de bank, maar geheel uitgekeerd aan de aandeelhouders, in de vorm van dividend en de inkoop van eigen aandelen. Was Isabelle Ferreras verrast?
‘Nee, was het maar waar. Het is helaas tegenwoordig business as usual’, zegt de Belgische hoogleraar sociologie. ‘Ik zou verrast zijn geweest als de kapitaalinvesteerders de inbreng van de werknemers op waarde zouden hebben geschat, want zonder werknemers geen product of dienst, en dus geen winst.
‘Ik zou ook verrast zijn geweest als de waarde van de planeet en de natuurlijke hulpbronnen waren meegenomen. Maar bedrijven zijn niet ontworpen om zo te functioneren. De machtsstructuur is zo dat kapitaal overgewaardeerd wordt. Het streven naar maximale winst leidt tot het afwaarderen van de arbeiders en de planeet. De factor arbeid is de junior partner van de factor kapitaal.’
Isabelle Ferreras (50), onlangs in Nederland op uitnodiging van de Universiteit Utrecht, is een Belgische socioloog. Ze is hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven en de auteur van Democratiseer ons werk! (2020). Daarnaast is ze senior onderzoeker aan de universiteiten van Harvard en Oxford en lid van de Académie Royale de Belgique. Op dit moment werkt ze voor de (socialistische) Spaanse regering aan een rapport over hoe bedrijven gedemocratiseerd kunnen worden.
Ferreras pleit voor zogeheten ‘bicamerale’ bedrijven, waar werknemers minimaal de helft van de zeggenschap hebben. ‘Dan moet bij besluiten op het niveau van de raad van bestuur en de raad van commissarissen niet alleen een meerderheid van de aandeelhouders voor zijn, maar ook een meerderheid van de werknemers.
‘Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er in Nederland ondernemingsraden om de werknemers een stem te geven in het bedrijf. Maar dat is niet genoeg. Werknemers moeten hun stem kunnen laten horen op strategisch niveau. Om ze echte macht te geven, zou de ondernemingsraad een vetorecht moeten krijgen. Dan was zoiets als bij ABN Amro niet zo snel gebeurd.’
Bestaan er ergens al zulke bicamerale bedrijven?
Ferreras: ‘Nee.’
Kent u het concept van de zogeheten steward-ownedbedrijven, waarvan er steeds meer komen? Waarbij rentmeesters de strategische besluiten nemen, met oog voor de lange termijn?
‘Ja, een prachtig systeem. Als alle bedrijven steward-owned waren, zou de wereld er een stuk beter voorstaan. Maar het lost het belangrijkste probleem niet op: macht voor werknemers.
‘Als we dat probleem niet oplossen, loopt onze politieke democratie gevaar. Als we aandeelhouders steeds meer macht geven, nemen zij de besluiten in de economie. En dat is een economie geworden die inmiddels groter en transnationaler is dan staten.
‘Aandeelhouders krijgen politieke rechten in ruil voor hun investering. Het enige dat telt is bezit, net als vroeger. Door dit systeem bij steeds grotere transnationale bedrijven hebben we mensen als Donald Trump en Elon Musk in het zadel geholpen. En zij zijn nu in staat om de politieke democratie op de knieën te dwingen.
‘Er is een gevecht gaande tussen kapitaal en democratie. Dat was geen probleem toen we nog sterke staten hadden met eigen regels en grenzen, maar nu wel. Bedrijven zijn de politieke entiteiten van deze tijd. En er is geen vergelijkbare publieke tegenmacht.’
U bent vast bezorgd over de ontwikkelingen in de VS. Zijn die nog terug te draaien?
‘Natuurlijk. Alles is terug te draaien, dat is in de geschiedenis van de mensheid gebleken, met allerlei democratische bewegingen. En de tegenbeweging is al begonnen. Gavin Newsom, de Democratische gouverneur van Californië en grote rivaal van Trump, zei onlangs: ‘Als we onze economie niet democratiseren en de welvaart verdelen, zal onze democratie sterven.’ Hij heeft het al door.
‘Maar schade aan de planeet is blijvend. En daar hebben we er maar een van. Uit internationaal onderzoek blijkt dat 83 procent van de werknemers wil dat er iets gedaan wordt aan het klimaat. Maar bedrijven zijn zo georganiseerd dat ze geen vuist kunnen maken. Werknemers moeten de regels uitvoeren, ze niet zelf opstellen.’
Hoe gaat het verder met de democratisering bij bedrijven? Bent u optimistisch?
‘Je hebt het optimisme van de wil en het pessimisme van de realiteit. We moeten standvastig zijn, maar de omstandigheden zijn uitdagend. Zaken gaan op dit moment niet in de goede richting.
‘Kijk naar AI. Een fantastisch instrument, dat elke werkplek en industrie gaat veranderen. En dat prachtige instrument is in handen van een paar kapitalistische, winstgedreven bedrijven. Dat is krankzinnig.
‘De mensheid legt haar lot in handen van een paar op winstmaximalisatie mikkende types. Hoe is dat mogelijk? In de toekomst zullen mensen terugkijkend op 2025 zeggen: ‘Mijn God, wat hebben ze toen gedaan?’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant