Na twee jaar sleutelen zou het sociaal minimum hoog genoeg moeten zijn om van rond te komen. Maar wie afhankelijk is van de bijstand en toeslagen kan zich geen misstap veroorloven. Volgens gemeenten is de armoedeproblematiek dit jaar misschien nog wel steviger geworden.
Inkomenssteun, zoals toeslagen en de bijstand, was dit jaar "in principe" genoeg om van rond te komen, liet het ministerie van sociale zaken (SZW) afgelopen zomer weten. Maar mensen met een laag inkomen moeten daarvoor wel alle landelijke regelingen aanvragen waar zij recht op hebben, goed met geld omgaan en geen onvermijdbare hoge uitgaven hebben. "De praktijk is weerbarstiger", zegt Marianne van der Sloot als voorzitter van de Verenging van Nederlandse Gemeenten (VNG).
Inkomens worden met toeslagen en soms met gemeentelijke steun aangevuld tot het zogeheten sociaal minimum. In 2023 bleek dat dit normbedrag veel te laag was, waardoor huishoudens niet rond konden komen. Stellen met kinderen kwamen soms honderden euro's per maand tekort.
Het kindgebonden budget is sindsdien verhoogd met 85 tot 140 euro per kind per maand, bovenop de inflatiecorrectie. De huurtoeslag is in die periode met zo'n 55 euro per maand omhoog gegaan. Ook is het minimumloon, waar de bijstand aan is gekoppeld, omhoog gegaan.
Leg je alle mogelijke inkomsten naast de minimale uitgaven van een huishouden, dan houden alle huishoudtypen geld over. Een alleenstaande met een achtjarig kind kan inmiddels 2.490 euro per maand krijgen, terwijl dit twee jaar geleden nog 2.226 euro was. De uitgaven aan vaste lasten en overige kosten voor de alleenstaande ouder zijn, volgens een voorbeeldbegroting van het Nibud, 2.210 euro per maand.
Als er meer binnenkomt dan eruit gaat, zou iemand moeten kunnen rondkomen. Maar gemeenten zien iets heel anders, zegt Van der Sloot. Zij is behalve VNG-voorzitter ook wethouder in Den Bosch. "De armoedeproblematiek is misschien nog wel steviger geworden."
Ze hoort het van gemeenten die mensen met geldproblemen aan hun loketten ontvangen. "Ik zie het ook bij de voedselbanken en onlangs aan de vraag om noodpakketten, die een deel van de bevolking niet kan betalen. Er is nauwelijks meer aandacht voor bestaanszekerheid. Maar de groep over wie dit gaat is niet verdwenen", zegt Van der Sloot.
Er zijn een aantal kanttekeningen te plaatsen bij het hogere sociaal minimum. Mensen die nu genoeg geld ontvangen om per maand van rond te komen, leven vaak al langere tijd van te weinig geld. Een hogere toeslag is dan niet genoeg om alle gaten uit het verleden mee te dichten. "Ook met een toereikend sociaal minimum heb je nog steeds heel weinig geld", zegt Cora van Horssen van budgetorganisatie Nibud.
"Dit zijn geen mensen die een financieel zorgeloos leven leiden", zegt ze. "Je moet goed met geld om kunnen gaan." Voor tegenvallers, miskopen of hoge zorguitgaven is geen ruimte. Dat geldt ook voor energiekosten door een slecht geïsoleerd huis. Het sociaal minimum gaat uit van energiekosten van een woning met energielabel c of hoger.
De Commissie Sociaal Minimum raadde in 2023 aan om mensen met lage inkomens wat extra's te geven. Een "flexbudget" van 6 procent zou ademruimte geven, boven de begrote bedragen voor bijvoorbeeld boodschappen en huur.
Die ruimte is er voor de meeste typen huishoudens niet. Zij halen het einde van de maand niet als ze met 6 procent afwijken van de krappe begroting.
Een ander probleem is dat veel mensen niet alles aanvragen. Zo vraagt 9 tot 12 procent van de rechthebbenden geen toeslag aan. Voor bijzondere bijstand wordt niet-gebruik geschat op 43 tot 80 procent, staat in de analyse van het ministerie.
Voor een alleenstaande ouder in de bijstand bestaat het merendeel van de inkomsten uit toeslagen en kindgebonden budget. "Dat maakt ze vrij kwetsbaar", zegt Van Horssen. Toeslagen zorgen volgens haar voor onzekerheid, omdat ze achteraf pas worden vastgesteld en teruggevraagd kunnen worden.
"De overheid is erg aanbodgericht", zegt Dekens over de vele armoederegelingen, bijvoorbeeld voor energiekosten of een laptop. "We hakken armoede in stukjes zodat het voor ons behapbaar wordt. Maar een grote groep inwoners voelt zich niet gehoord." Daar komt bij dat de hulpverlening per gemeente sterk verschilt, waar de Commissie sociaal minimum voor waarschuwde in 2023.
"Het stelsel is zo complex geworden dat de voordelen niet meer opwegen tegen de nadelen", schrijft het ministerie van SZW. Stress, onzekerheid en onuitvoerbaarheid zijn daarvan de gevolgen.
Toch is het niet alleen maar kommer en kwel. "We zien meer lucht in de portemonnee van mensen", zegt van Horssen. "Al leven nog steeds een half miljoen in armoede, en ruim een miljoen mensen er net boven."
"Het Rijk laat een gat over en gemeenten moeten zelf kiezen om erin te springen", zegt wethouder Van der Sloot. "We hebben het Rijk nodig voor een voorspelbaar en toereikend stelsel." Dan kunnen gemeenten zich richten op de begeleiding van mensen die het financieel zwaar hebben, voegt Dekens eraan toe.
Het ministerie werkt intussen via het Nationaal Programma Armoede en Schulden aan een makkelijker stelsel dat meer mensen bereikt. Het einde van de kinderopvangtoeslag in 2029 moet er bijvoorbeeld aan bijdragen dat ouders minder afhankelijk worden van toeslagen.
Source: Nu.nl economisch