In het gedurfde toneelstuk ‘Hassan & Moos’ dreigen twee schoolvrienden elkaar te verliezen door het geweld in Gaza. Ondanks aarzelingen vooraf, is de voorstelling een succes, zien de makers. ‘Nu denk ik: waar waren we bang voor?’
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek, subsidiebeleid en wat zich afspeelt op het snijvlak van kunst en samenleving.
De middelbareschoolvrienden Hassan (15, van Marokkaanse afkomst) en Moos (14, van Joodse afkomst) zijn altijd op zoek naar de lekkerste mayonaise om hun patat in te dopen. Als de ‘mayobroers’ doen ze er verslag van met filmpjes op TikTok. De twee maken grappen, dagen elkaar uit en vliegen soms ook grofgebekt uit de bocht. Precies zoals je van puberjongens verwacht.
Hassan: ‘Elke middag als we patat halen bij de snackie neemt deze gierige Jood zijn eigen pot mayo mee.’
Moos: ‘En Hassan is een arme Mocro, dus die eet mee.’
Zo is de schoolvoorstelling Hassan & Moos (12+) nog geen tien zinnen onderweg of de toon van hun vriendschap is gezet. Ze wervelen deze herfst en winter met ongemakkelijke TikTokdansjes tussen de tafels door in de meer dan zeventig klaslokalen waar jeugdtheatergezelschap de Toneelmakerij het stuk van een uur in het hele land speelt. De scholieren krimpen vaker in elkaar van de cringe omdat ze de acteurs met hun heupen zien zwaaien, dan van de taal die ze hen horen uitslaan in razendsnelle dialogen.
Hassan: ‘Morgen weer?’
Moos: ‘Tenzij jij met je narco-kop weer bent opgepakt.’
Hassan: ‘Dan ben jij er toch, mijn Joodse advocaat. Gun kusje!’
Moos: ‘Rot op met je kusje, naar Marokko.’
Hassan: ‘Met je moeder.’
Moos: ‘Hoe oud is je zusje eigenlijk?
Hassan: ‘Hou je bek over mijn zusje!’
De pesterige broederschap tussen de twee jongens oogt onverwoestbaar, tot meteen in scène twee de genocide in Gaza zich aan hen opdringt. De moeder van Moos is gewond geraakt door een steen bij een pro-Palestina-demonstratie. Op een filmpje zag Moos dat Hassan daarbij was. Wat deed hij daar?
Vanaf dat moment draait Hassan & Moos om de vraag waarom het onophoudelijke geweld in Israël en Palestina, duizenden kilometers verderop, steeds een nieuwe generatie Nederlanders tegen elkaar dreigt op te zetten. Hun brutale gescheld klinkt dan ineens wat minder kwajongensachtig, en hun vriendschap wordt op de proef gesteld. Aangrijpend is de scène waarin Hassan in een live-uitzending op hun TikTokkanaal Moos probeert over te halen zich uit te spreken tegen Israël.
De speelperiode voor de zomer kwam wat aarzelend op gang: niet alle middelbare scholen zagen het meteen zitten om de oorlog in Gaza de klas binnen te halen. Maar inmiddels is Hassan & Moos een succes. De Toneelmakerij kan de vraag naar de voorstelling nauwelijks aan: er is een wachtlijst van middelbare scholen die hopen op een verlenging van de tournee.
Behalve rauw en confronterend in al zijn geschetste antisemitische en islamofobe kwetsingen – ‘Ga babybloed drinken met de Rothschilds!’, ‘Ga met je sharia handen afhakken in Afghanistan!’ – biedt de voorstelling ook zicht op een uitweg. Op een goed moment vraagt Hassan zich namelijk af: ‘Als die shitzooi nooit door ons wordt opgelost, waarom hebben we het er dan over?’
Het is de les die Tomer Pawlicki (39) tien jaar geleden leerde toen hij als jonge acteur en schrijver deelnam aan de gespreksgroepen van Joodse en islamitische Amsterdammers die aan het begin van hun carrière stonden. Het initiatief luisterde naar de naam Mo & Moos. ‘De gemeente organiseerde dat om te helpen voorkomen dat we hier de spanningen uit het Midden-Oosten zouden importeren’, zegt Pawlicki bij een kop koffie in Amsterdam-Noord.
Ze kwamen twee keer per maand bij elkaar en de ‘helende’ gesprekken maakten grote indruk op hem. Van de moslims in de groep hoorde Pawlicki hoe hun ouders ze na de terreuraanslagen van 11 september 2001 hadden gewaarschuwd: wij gaan het nu moeilijk krijgen in de samenleving. De Joodse jongeren vertelden hoe het is om te wonen in een continent dat voor hen aanvoelt als ‘een spookstad’, omdat de meeste Joden er in de Tweede Wereldoorlog zijn uitgeroeid en verjaagd.
‘Zo leerden we elkaar beter kennen, en aan het eind had niemand nog zin om het over onze meningen over Israël en Palestina te hebben. We hadden genoeg aan onze eigen levens.’
Geboren in Israël kwam Pawlicki op zijn 4de met zijn ouders naar Amsterdam en sinds zijn tijd op de toneelschool pluist hij vragen uit over zijn Joodse familiegeschiedenis. Eerst in de solovoorstelling Dankzij de oorlog uit 2014. De provocatieve stelling dat hij zijn leven te danken heeft aan de Shoah – die zijn uit het huidige Slowakije afkomstige grootouders van moeders kant naar Israël dreef, waar zijn ouders elkaar vervolgens hebben ontmoet – werkte hij in 2017 uit in een roman met dezelfde titel.
Voor de Toneelmakerij schreef hij vervolgens De stokjesman (2022), een voorstelling die tot stand kwam met het theatergezelschap Dood Paard, waar hij zelf een kernlid van is. Ook De stokjesman heeft een autobiografische laag: het gaat over de avonturen van een magere zoon en zijn vader, die klusjesman is, en die zich met met een mengelmoes van Pools, Hebreeuws en Engels een weg vindt in het leven. De vader van Pawlicki is van Poolse komaf en vertrok naar Israël in de jaren zestig, toen het communistisch regime in Warschau een antisemitische smeercampagne begon tegen de laatste Joden die na Auschwitz nog in Polen woonden.
Enthousiast over de Mo & Moos-gesprekken trok Pawlicki tussendoor met andere betrokken deelnemers langs scholen. Als levende voorbeelden lieten ze leerlingen zien hoe je met elkaar in gesprek kunt gaan, ook al lijk je misschien verschillend en zou je vanwege je afkomst in andere kampen ‘horen’.
‘Als ik in de klas zei: ik ben Joods, waren velen verbaasd. Jij? Ik zag er blijkbaar niet uit zoals ze zich een Jood voorstelden. Het viel me op hoe snel ze antisemitische of islamofobe uitspraken deden en ik dacht: deze kinderen kopiëren wat ze thuis horen of van hun schermpjes oppikken. Ze erven zogezegd een narratief van de generaties voor hen. Ik gun het kinderen dat ze stereotypen leren doorbreken en met elkaar leren praten.’
Uit die tijd stamt ook het idee voor Hassan & Moos, zegt Pawlicki. Maar bij de Toneelmakerij, een van de grote rijksgesubsidieerde jeugdtheatergezelschappen, waren ze niet meteen overtuigd. ‘Onze eerste gedachte was: het zal in Israël en Palestina altijd wel gedonder blijven, in hoeverre heeft dat invloed op het leven van kids hier in Nederland?’, zegt artistiek leider Paul Knieriem (44).
Toch wist Pawlicki het gezelschap van de relevantie te overtuigen. Israël en Palestina, zei hij, spelen altijd een rol in het leven en het zelfbewustzijn van Joodse en islamitische kinderen. ‘Zodra het Midden-Oosten uit het nieuws is, gaat de rest van Nederland weer door met andere problemen’, zegt Pawlicki. ‘Maar aan Joden en moslims blijft al het kwetsende dat er in discussies weer over hen is gezegd kleven.’
Zo belandde de productie na de coronacrisis in het meerjarenplan van de Toneelmakerij, ging Pawlicki een tekst schrijven en vonden in de zomer van 2023 de eerste gesprekken plaats met beoogde acteurs. En toen richtten Hamas-strijders op 7 oktober een bloedbad aan onder bijna 1.200 Israëli’s net over de grens van de Gazastrook, waarna Israël een genocidale strafcampagne begon die twee jaar heeft geduurd en waarbij bijna 70 duizend Palestijnen zijn gedood.
‘Theatermakers zeggen vaak met trots dat de actualiteit hen heeft ingehaald’, zegt Knieriem. ‘Maar in dit geval was het zorgelijk. De dynamiek waarover de voorstelling gaat, is alleen maar relevanter geworden. Maar het riep ook vragen op. Zou iemand in het verhitte debat met de voorstelling aan de haal gaan? Hoe zat het met de veiligheid van de acteurs? Hoe zouden scholieren in de klas reageren?’
Acteurs David Roos (25) en Yassine El Amriti (24), die de rollen van Moos en Hassan in de eerste speelperiode tot de zomer vertolkten, hadden vooraf afspraken gemaakt. Als een van hen een scheldwoord of iets anders kwetsends naar zijn hoofd zou krijgen, zou de ander daar iets van zeggen. Ook zouden ze elkaar nooit alleen over het schoolplein laten weglopen.
‘Nu denk ik: waar waren we bang voor?’, zegt Roos. ‘Ik herinner me vooral veel nieuwsgierigheid. Kinderen zijn liever dan activisten, ze voelen de hoogspanning in de samenleving toch minder. Tijdens de voorstelling reageerden ze vooral op dat we dicht bij ze op tafel kwamen zitten en ook grappen maakten over seks.’
‘Toen er een keer toch een racistische grap werd gemaakt, riep dat vooral verwarring bij me op’, zegt El Amriti. ‘Zo van: hé, ze doen dat hier gewoon. Maar er zijn nooit echt problemen geweest. Er is veel ruimte om te improviseren en ik kon vanuit de energie van Hassan ook kinderen aanspreken als ze er bijvoorbeeld doorheen bleven praten: ‘Broer, dat is echt leipe disrespect.’ Het beste publiek was in Schagen – echt een shout-out naar hen. Ze moesten om alle grappen lachen, alsof ze naar een sitcom zaten te kijken.’
De kracht van Hassan & Moos is dat vriendschap het thema is dat de voorstelling bijeen houdt. Wat deel je eigenlijk met elkaar als je vrienden bent en wat kun je allemaal tegen elkaar zeggen?
Om die vragen te verkennen heeft Tomer Pawlicki allerlei verrassende situaties bedacht waar de afkomst en identiteit van de jongens aan de oppervlakte komen. Moos gaat mee naar een iftar, de maaltijd waarmee moslims tijdens de ramadan het vasten breken; Hassan treedt aan op een voetbaltoernooi waar Joodse jongeren elkaar jaarlijks treffen. Het barst daarbij van de grappen. (Hassan: ‘Mag ik als moslim Joden een panna geven (tussen de benen doorspelen, red.). Of is dat antisemitisch?’)
‘Tegen mij zijn best vaak Jodengrappen gemaakt’, zegt Pawlicki. ‘Onder goede vrienden is dat niet zo’n probleem, maar als je elkaar niet goed kent, is er toch meteen spanning. Wat moet ik zeggen? Ik wil niet de indruk wekken dat ik geen humor heb, en toch wil ik niet dat iemand zo tegen me praat.’
Het ging in de nagesprekken in de klas dan ook vaak over wat je allemaal tegen elkaar kunt zeggen in een vriendschap en over ervaringen met discriminatie. Joden zijn een kleine minderheid in Nederland en als David Roos in de klas vertelde dat hij net als zijn personage Moos Joods is en familie heeft in Israël, lokte dat vooral onderzoekende vragen uit. Hoe is het om Joods te zijn?
‘Ik voelde een vreemde zwaarte als gevolg van de oorlog in Gaza’, zegt Roos tijdens een ontbijtafspraak bij station Amsterdam-Sloterdijk, voordat hij aan een repetitie voor een nieuwe voorstelling begint. ‘Aan de ene kant de onmacht om er iets aan te doen als je de beelden van de bombardemnten zag, en aan de andere kant soms een nieuw soort ongemak om te zeggen dat je Joods bent. Ik probeer niet te zwichten voor die angst en dus wilde ik ook Moos spelen. Tegelijkertijd vertegenwoordigde ik daar niet alle Joden, want er is niet één manier om Joods te zijn.’
Waar Roos al in de zomer van 2023 was benaderd voor Hassan & Moos, kwam Yassine El Amriti er pas afgelopen lente bij als invaller. Het was zijn stage als derdejaars student op de toneelschool in Utrecht, en hij won er in september meteen een Zilveren Krekel mee, een jaarlijkse prijs in het jeugdtheater.
‘Ik moest de tekst zo snel leren dat ik eerst niet eens goed wist wat ik zei. Niet alles was even geloofwaardig uit de mond van een Marokkaan of een moslim – ik herinner me dat er een grap was over een hoofddoek. Het voelde eerst alsof ik de dader speelde en Moos het slachtoffer was. De tekst van Hassan was ook wat vuriger geschreven. Toen heb ik dat bij de regisseur aangekaart. Daar reageerde iedereen goed op, en ik heb dat recht kunnen trekken. Zulke dingen gebeuren wel vaker, omdat er nog steeds weinig Marokkaanse regisseurs en schrijvers zijn. Het doet er niks aan af dat dit stuk een geweldig initiatief is.’
Het gaat in Hassan & Moos vaak over de gemeenschap waartoe de jongens al dan niet behoren. De islamitische oemma – al verstaat Moos eerst ‘oma’ – en de in Europa overgebleven Joodse community van ‘een paar losse mensen hier en daar’. Je ziet ze ermee spelen en zoeken naar hun plek.
Net als in het echt. Eenmaal op tournee ontdekte El Amriti bijvoorbeeld meer dan eens dat er tussen Marokkanen in Nederland inmiddels onderling veel verschillen bestaan. ‘Iedereen overleeft op zijn eigen manier’, zegt hij in Groningen, waar hij repeteert voor een voorstelling op het jeugdtheaterfestival Jonge Harten. ‘Marokkanen zijn ook meegegaan met de individualisering: je bent jezelf en steeds minder je gemeenschap. Dat gevoel heb ik toevallig ook in mijn afstudeervoorstelling gestopt.’
Hier schuilt ook een les in voor volwassenen, zegt Pawlicki. Moslims en Joden zijn in het debat over de verschrikkingen in Gaza door politici voor hun eigen gewin tegen elkaar uitgespeeld. Gemeenschappen zijn daarbij nogal eens over één kam geschoren. In plaats van ‘in dat narratief te stappen’, kunnen moslims en Joden met elkaar in gesprek gaan over hoe ze zich in Nederland als minderheden voelen.
‘Het kan heel frustrerend zijn om zo gebruikt te worden’, zegt Roos. ‘Om het er dan met Yassine in klassen met een nieuwe generatie heel genuanceerd over te kunnen hebben, voelt zo betekenisvol. Ik heb echt het gevoel dat we hiermee de samenleving prettiger kunnen maken.’
De Toneelmakerij speelt van Hassan & Moos een publiek toegankelijke voorstelling op 19/12 in het eigen theater in Amsterdam. De hoofdrollen worden dan vertolkt door twee nieuwe acteurs: Mohamed Akalay en Jonathan Zeebregts.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant