Vijftig jaar geleden werd Suriname onafhankelijk. De ouders van Miguel en Thiëmo Heilbron streden vol overgave voor de lotsverbetering van Surinamers in Nederland. ‘Onze vader werd door de BVD gevolgd.’
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Vijftig jaar Surinaamse onafhankelijkheid – dat is voor de broers Miguel (43) en Thiëmo Heilbron (39), in Nederland geboren zonen van bijzonder activistische ouders, vooral het moment om parallellen te trekken tussen het verleden en het heden, om de balans op te maken van wat er wel ten goede is veranderd en wat niet.
‘Als je kijkt naar vijftig jaar geleden’, begint Miguel op een dinsdagmiddag in een Amsterdamse eetgelegenheid, ‘dan zie je dat er nog altijd heel negatief over nieuwkomers wordt gesproken. Destijds betrof het de Surinamers die voor en na de onafhankelijkheid naar Nederland kwamen. Nu zijn het vluchtelingen en asielzoekers, die op dezelfde manier tot zondebok worden gemaakt voor alles wat er niet goed gaat in Nederland.’
‘Ik kan elk moment vader worden, dus ik ben niet voltijds bezig met de onafhankelijkheid’, vult Thiëmo aan. ‘Maar als je mij er zo nu naar vraagt, dan zeg ik: ik kijk erg uit naar de officiële opening van het Suriname Museum op 25 november. Onze ouders, samen met vele anderen, hadden bij leven een voorganger (‘Museum Suriname’) van dit nieuwe museum verwezenlijkt. Het was een van de onderwerpen waarover mijn ouders het altijd aan de keukentafel hadden.’
Miguel en Thiëmo zijn de zonen van Waldo Heilbron (overleden in 2009), socioloog aan de Universiteit van Amsterdam, en Diana Fräser (overleden in 2000), wiskundedocent aan een middelbare school in Amsterdam Zuidoost.
Beide ouders hebben een rijke geschiedenis als bevlogen activisten. Tijdens hun leven zetten ze zich vol overgave in voor de lotsverbetering van Surinamers in Nederland en voor een hernieuwde kijk op het Nederlands koloniaal- en slavernijverleden.
Over deze serie
Op dinsdag 25 november is Suriname vijftig jaar onafhankelijk. In aanloop daarnaartoe publiceert de Volkskrant een serie interviews met mensen die vanuit hun bijzondere ervaring of kennis kunnen vertellen over een periode in de Surinaamse geschiedenis.
Zoek je hun namen op in de archieven dan duiken ze onder meer op bij de verwezenlijking van het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NiNsee), bij de lobby voor de komst van een nationaal slavernijmonument en publicaties rondom Zwarte Piet.
Thiëmo: ‘Onze moeder gaf bewust les op een school in Amsterdam Zuidoost, omdat ze iets wilde betekenen voor de kinderen daar. Maar ze was in de jaren zeventig en tachtig ook actief in de zwartevrouwenbeweging en organiseerde samen met anderen zelfverdedigingscursussen voor zwarte vrouwen.’
Miguel: ‘Ze zette zich ook in voor de aanpassing van Zwarte Piet. In 1997 werd ze uitgenodigd om daarover te spreken op tv bij de talkshow van Sonja Barend. Ik zat in het publiek. Achteraf zei Barend dat ze het vanwege de oplopende emoties een van de heftigste uitzendingen ooit vond.’
Om meer inzicht te geven in het activistisch verleden van hun ouders hebben Miguel en Thiëmo een rugtas vol boeken en vergeelde brochures meegenomen.
Een van die meegenomen werken is het boek Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht, een verzameling essays uit 1998, waarin verschillende auteurs – onder wie Waldo Heilbron en Diana Fräser – uiteenzetten waarom de figuur van Zwarte Piet aanpassing behoeft. Er is ook documentatie over de discriminatie die Surinaamse Nederlanders in de jaren zeventig en tachtig op de Amsterdamse huizenmarkt trof.
Daarnaast ligt het boek De toekomst van het verleden, het laatste werk van Waldo Heilbron, waarin hij voor een hernieuwde omgang pleit met het koloniaal- en slavernijverleden van Nederland.
Maar het spannendste document dat is meegenomen zijn de A4’tjes met aantekeningen die Miguel vorig jaar maakte uit het inlichtingendossier dat de vroegere Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) bijhield over zijn vader.
Voordat Suriname in 1975 onafhankelijk werd, was Waldo Heilbron, die in de jaren vijftig vanuit Paramaribo naar Amsterdam kwam om te studeren, een van de vele in Nederland aanwezige Surinamers die er voor ijverden dat hun geboorteland zijn eigen, onafhankelijke weg zou kunnen gaan. Discussies hierover voerde Waldo in hartje Amsterdam, bij de Vereniging Ons Suriname (V.O.S.), de oudste zelforganisatie van Surinamers in Nederland.
Een belangrijke mentor voor Waldo was de bekende politiek-activist Otto Huiswoud, die begin 20ste eeuw nog een rol speelde in de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, en in de jaren vijftig voorzitter was van V.O.S.
De vereniging gold onder de BVD als verzamelplaats van Surinaamse oproerkraaiers, mannen en vrouwen die met hun roep om Surinaamse onafhankelijkheid een bedreiging vormden voor de Nederlandse belangen. Waldo kwam hierdoor als vanzelf in het vizier van de spionagedienst.
Miguel: ‘De BVD hield bij wie er bij de vergaderingen van V.O.S. aanwezig was, wat er in de notulen stond, wie er werd uitgezwaaid op Schiphol. De BVD had hiervoor ook informanten – van huisbazen tot universitair docenten die de inlichtingendienst bijpraatten over wat deze Surinamers allemaal uitspookten.
‘Onze vader werd ook gevolgd en dat is zelfs tot na de Surinaamse onafhankelijkheid doorgegaan, tot begin jaren tachtig. In zijn BVD-dossier las ik dat onze huistelefoon werd afgetapt, er was genoteerd dat hij betrokken was bij de verspreiding van een pamflet waarin de Nederlandse regering wordt opgeroepen om Israël te boycotten vanwege de bezetting van Palestijns gebied.
‘Ik denk dat onze vader wel wist dat hij werd gevolgd door de BVD. Toch sprak hij zich privé en in het openbaar nadrukkelijk uit voor Surinaamse onafhankelijkheid.’
Thiëmo: ‘Ik ben heel blij dat Miguel overal induikt en oude documenten gaat uitpluizen, ik doe dat iets minder, een beetje uit zelfbescherming ook. Want als ik dit zo hoor dan denk ik: het is toch echt gestoord dat mensen als onze vader als een soort gevaar werden beschouwd. Het raakt mij diep in mijn gevoel voor rechtvaardigheid. Het enige wat hij met bondgenoten deed, was strijden voor de gelijkwaardigheid van hun mensen.
‘Het raakt mij ook als burger van dit land. Ik zie parallellen met hoe mensen met een migratieachtergrond soms worden bejegend. Je bent Nederlander, totdat je kritiek hebt op dit land – dan word je herinnerd aan je achtergrond, wordt er gevraagd wat je hier eigenlijk doet. Je wordt tot tweederangsburger gemaakt.’
Miguel en Thiëmo vinden het een eer om het activistische werk van hun ouders, en de aandacht die ze vroegen voor de Surinaamse onafhankelijkheid, voor het voetlicht te mogen brengen, maar willen benadrukken dat de rol van hun ouders bescheiden was.
Waldo Heilbron en Diana Fräser vormden slechts een onderdeel van een brede Surinaamse voorhoede die heeft bijgedragen aan de Surinaamse onafhankelijkheid, en die het voorwerk verrichtte voor een veranderend bewustzijn in Nederland over racisme, Zwarte Piet en het Nederlands koloniaal- en slavernijverleden.
De nalatenschap van Waldo Heilbron en Diana Fräser is het meest nadrukkelijk aanwezig in het carrièrepad van hun zonen. Zowel Miguel als Thiëmo heeft – in wisselende mate – het activistische werk van zijn ouders voortgezet. De broers zijn, samen met enkele anderen, de oprichters van The Black Archives, een archief vol documentatie over de geschiedenis van Afro-Surinamers en andere groepen uit de Afrikaanse diaspora. De eerste bouwsteen in dit archief is de nagelaten boekencollectie van Heilbron en Fräser.
Miguel: ‘Het is heel mooi dat The Black Archives een plekje heeft gevonden in het pand V.O.S. Een ander deel van de boekencollectie hebben we kunnen onderbrengen in de bibliotheek van de Anton de Kom Universiteit van Suriname. Het zijn boeken die mij vandaag de dag nog altijd inspireren, die leren dat we anders, vanuit zwarte perspectieven, naar het slavernijverleden kunnen kijken.
‘Daarnaast heb ik de organisatie Wereldburgerschap.Community opgezet, waarmee ik scholen en bedrijven ondersteun om het concept ‘wereldburgerschap’ te implementeren. Oftewel: hoe maak je van mensen burgers die geven om zaken als ecologische rechtvaardigheid en mensenrechten?’
Thiëmo: ‘Ik ben al heel lang niet meer betrokken bij The Black Archives. Het merendeel van mijn tijd gaat op aan mijn organisatie Fawaka, die jongeren leert hoe ze voor zichzelf, voor hun gemeenschap en voor de planeet zorg kunnen dragen. Dat doen we bijvoorbeeld via ‘duurzaam ondernemerschap’, waarbij we jongeren, met name uit lagere inkomensgroepen, leren omgaan met tegenslag, en hoe ze doorzettingsvermogen kunnen leren, hoe ze samenwerking kunnen opzoeken.’
De viering van vijftig jaar Surinaamse onafhankelijkheid is een van die momenten waarop de broers de vraag krijgen wat hun ouders zouden hebben gevonden van de ontwikkelingen van de afgelopen jaren. Waldo Heilbron maakte in 2002 nog de opening van het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis mee en de komst van het Nationaal monument slavernijverleden in het Amsterdamse Oosterpark.
Maar alles daarna – het uitsterven van Zwarte Piet, de officiële excuses van de Nederlandse staat voor het slavernijverleden, de oprichting van het Suriname Museum – zaken waarvoor ze zich met veel overgave hadden ingespannen, is aan hun ouders voorbijgegaan.
Thiëmo: ‘Ik denk dat onze ouders dit mooie stappen hadden gevonden, maar dat ze ook zouden hebben gezegd dat er nog veel werk aan de winkel is.’
Miguel: ‘Voor echte gelijkwaardigheid moet er nog veel gebeuren. Zeker in deze tijd van normalisering van extreemrechts. Er is nog veel werk te verrichten voor gelijkheid op de arbeidsmarkt, er is kansenongelijkheid in het onderwijs. Daarnaast: excuses voor het slavernijverleden zijn mooi, maar mijn ouders hadden het in hun tijd al over de noodzaak voor herstel, om de nog altijd voortdurende negatieve effecten van de trans-Atlantische slavernij te erkennen en te verminderen. Dat is een discussie die nog in de kinderschoenen staat.’
Thiëmo: ‘Maak de wereld een stukje mooier. Dat is wat onze ouders ons nadrukkelijk hebben meegegeven. Ik vind het jammer dat ze niet meer hebben kunnen meemaken hoe we die opdracht, op onze manier, proberen voort te zetten. Maar nog verdrietiger vind ik het dat ze nooit hun kleinkinderen hebben kunnen meemaken.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant