In het Gelderse Spijk ligt de grootste berg staalslakken van Nederland. Wat ooit een geluidswal moest worden, is nu vooral een bedreiging voor het milieu. Toch lijkt het onwaarschijnlijk dat de berg van 670.000 ton kan worden weggehaald.
Jaarlijks komt er ongeveer 650.000 ton staalslakken uit de fabriek van Tata Steel in IJmuiden. In Spijk ligt een volledige jaarproductie van het restproduct, dat veel zware metalen bevat. Een dubieus record voor het dorp vlak buiten Gorinchem.
De staalslakken liggen er sinds 2017. In eerste instantie waren deze bedoeld voor het aanleggen van een parkeerplaats bij de plaatselijke golfbaan. Later zouden de staalslakken massaal worden aangerukt voor de aanleg van een grondwal, die moest voorkomen dat golfers uitzicht hadden op de nabijgelegen Betuwelijn en snelweg A15.
Volgens de gemeente West-Betuwe was het uiteindelijk zelfs de bedoeling om vijf keer zo veel staalslakken te storten, namelijk ruim 3 miljoen ton, verspreid over een kilometerlange wal van 9 meter hoog. Bij elke ton staalslakken gaf verkoper Pelt & Hooykaas, tussenhandelaar namens Tata Steel, geld mee. Dat maakte het voor aannemers aantrekkelijk om er zo veel mogelijk van te gebruiken, of de staalslakken nou veel nut hadden of niet.
Toen mensen en dieren in de omgeving van Spijk begin 2019 last kregen van gezondheidsklachten door de stofwolken die van de giftige berg afkwamen, werd het werk door de toezichthouder stilgelegd. Al gauw kwam ook grootschalige milieuvervuiling aan het licht.
Melkveehouder Jan van Dijk kreeg dat voorjaar een brief van de gemeente: hij mocht absoluut geen slootwater meer gebruiken om zijn land te besproeien. Het regenwater dat uit de staalslakken spoelt, had de pH-waarde van gootsteenontstopper.
"Daardoor moesten mijn koeien drie weken langer binnen blijven", vertelt Van Dijk in de woonkamer van Joery van Dipte, een andere omwonende. De twee zitten samen in het bestuur van de stichting Natuurlijk Schoon Spijk, die pleit voor het aanpakken van het staalslakkenprobleem. "Wij vinden dat er eigenlijk maar één goede oplossing is: het spul moet gewoon worden afgegraven en afgevoerd."
Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. De staalslakken zijn de afgelopen jaren uitgegroeid tot hét hoofdpijndossier van gemeente West-Betuwe. Die vermoedt dat de rekening zou oplopen tot 100 miljoen euro als de staalslakken allemaal moeten worden afgevoerd. Het is überhaupt onduidelijk waarheen ze afgevoerd zouden moeten worden. Nu de gevaren van staalslakken uitgebreid zijn besproken in de media en de politiek, wil niemand ze meer hebben.
De afgelopen jaren is een deel van de vervuilde grond in Spijk gesaneerd. De staalslakken zijn samengebracht op een terrein dat nog altijd uitstrekt over tien voetbalvelden. Daar wordt het vervuilde regenwater dat van de berg afstroomt opgevangen in een bassin en gezuiverd.
Vanaf het nabijgelegen viaduct over de Betuwelijn lijkt het bassin op een soort zwembad met een felgroene kleur. "Het ziet er mooi uit, maar ik zou er toch maar niet in gaan zwemmen", zei Van Dipte op een informatieavond die hij onlangs voor omwonenden organiseerde in het dorpshuis van Spijk.
Daar werd duidelijk dat ook het grondwater inmiddels vervuild is geraakt door de staalslakken. Het enorme gewicht heeft de berg staalslakken meters omlaag geduwd in de slappe ondergrond, waardoor de onderkant nu in het grondwater ligt. Voorlopig lijkt de vervuiling beperkt te blijven tot het staalslakkenterrein zelf. "Wij zien nog steeds geen verspreiding naar de omgeving, dat is een geruststellende gedachte", zei Ingrid van der Burgh van de Omgevingsdienst Rivierenland.
Zij maakt zich wel zorgen over verhoogde concentraties zware metalen en zelfs pfas die op het terrein zijn aangetroffen. Waar de pfas vandaan zijn gekomen, is vooralsnog een mysterie; in staalslakken zitten die normaal gesproken niet.
Inmiddels is ook nog een ander probleem zichtbaar geworden: de enorme druk die de staalslakkenberg op de bodem zet, heeft een rechte sloot kromgetrokken. Omwonenden vrezen dat ook de stabiliteit van de nabijgelegen Betuwelijn in het geding komt. Een eerder plan om van de staalslakken een landmark te maken, een soort grote heuvel, gaat daarom niet door.
Daarmee is de gemeente nu terug bij af, vertelt burgemeester Servaas Stoop. Het plan is om met de staalslakken alsnog een geluidswal te maken. Die wordt dan van onder en van boven ingepakt, zodat regen- en grondwater niet vervuild raken. Er wordt nog onderzoek gedaan naar de druk op de ondergrond en de gevolgen voor de Betuwelijn. Ook de gespecialiseerde Advieskamer Bodembescherming moet het plan nog beoordelen.
Stoop zegt te beseffen dat het geen populair verhaal is dat de staalslakken moeten blijven liggen. "Maar ik wilde wel gewoon het eerlijke verhaal vertellen vanuit het perspectief van de gemeente", zegt hij na afloop van de informatieavond. "Zoals we er nu tegenaan kijken, is het onvermijdelijk dat de staalslakken op de huidige locatie blijven."
Sinds de staalslakken in Spijk zijn gestort, is er een landelijke discussie losgebarsten over het gebruik van staalslakken. Demissionair staatssecretaris Thierry Aartsen heeft een tijdelijk verbod afgekondigd voor grootschalige toepassingen zoals in Spijk. Het OM doet strafrechtelijk onderzoek naar leverancier Pelt & Hooykaas, mede vanwege de vervuiling in Spijk.
"Voorlopig komt er geen tweede Spijk", zegt Van Dipte tevreden. "Maar het erge is dat we daar voor onze eigen situatie niets mee zijn opgeschoten."
Source: Nu.nl algemeen