Oorlog in Oekraïne Het plotselinge 28-puntenplan dat de VS en Rusland presenteerden, leidt tot koortsachtig overleg in Europa. Oekraïne ziet kansen om het voorstel nog bij te sturen en zou met Europa werken aan een tegenvoorstel.
Bloemen en steunbetuigingen bij een woonflat in Ternopil waar afgelopen week een Russische raket insloeg. De West-Oekraïense stad moet zeker 34 burgers begraven als gevolg van deze aanval. Zo'n honderd mensen raakten gewond.
Het 28-puntenplan voor vrede in Oekraïne, waarmee de VS en Rusland Europa vorige week verrasten, leest als een Russisch dictaat voor overgave door Oekraïne. Desondanks is het plan inmiddels wel de basis voor vergaand overleg. President Donald Trump voerde dit weekend de druk verder op door Oekraïne een ultimatum te stellen: zijn Oekraïense ambtgenoot Volodymyr Zelensky heeft tot Thanksgiving, aanstaande donderdag, om akkoord te gaan.
Terwijl in Genève overleg tussen delegaties uit Washington en Kyiv van start ging, probeerde Europa een stoel aan tafel te bemachtigen in een poging het plan bij te sturen. Een staakt-het-vuren is in de eerste plaats uiteraard cruciaal voor de toekomst van Oekraïne, maar daarmee ook bepalend voor de veiligheid van Europa.
In de loop van zondagavond meldden internationale persbureaus dat Europa en Oekraïne werken aan een tegenvoorstel, waarin een aantal concessies worden afgezwakt. Zo zou Oekraïne in de toekomst een krijgsmacht van 800.000 militairen mogen hebben, niet van slechts 600.000 zoals in het Amerikaanse voorstel. Ook zou Oekraïne financiële compensatie van Rusland moeten ontvangen en zouden Russische tegoeden in Europa net zo lang bevroren blijven totdat Rusland compensatie heeft betaald. In het Amerikaanse voorstel zou een deel van de 140 miljard aan bevroren tegoeden onder leiding van de VS gebruikt worden voor de wederopbouw van Oekraïne, waarbij de VS een deel van de winst zouden opstrijken. Een ander deel van de tegoeden zou gebruikt worden voor gezamenlijke Amerikaans-Russische projecten.
Eerder op de dag begonnen delegaties van Oekraïne en de VS op de Amerikaanse ambassade in Genève aan een reeks besprekingen. Namens de VS schoven minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en Trumps speciaal gezant Steve Witkoff daarbij aan.
De Oekraïense delegatie werd geleid door Zelensky’s stafchef Andri Jermak, die op X liet weten dat de gesprekken in een constructieve stemming waren begonnen. „De Amerikaanse voorstellen houden mogelijk rekening met een aantal elementen die van cruciaal nationaal belang zijn voor Oekraïne”, schreef Zelensky zondagmiddag hoopvol op Facebook.
Aan Europese kant maakte presentatie van het plan eind vorige week koortsachtig overleg los. Na besprekingen in Zuid-Afrika in de marge van de G20-top zaterdag, ontmoetten Europese nationale veiligheidsadviseurs de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio zondag in Genève. Maandag volgt Europees beraad in Angola, in de marge van een EU-Afrika-top, en dinsdag vergadert de coalition of the willing, landen die bereid zijn een garantiemacht te vormen voor Oekraïne, mocht het tot een staakt-het-vuren komen.
Demissionair minister-president Dick Schoof, die op Zuid-Afrika mocht aanschuiven bij de G20, zei over de Europese reactie: „De teneur was tweeledig. Het is goed dat er een initiatief ligt en op elk initiatief moet je meebewegen. Dat is belangrijk want het zóu de ingang naar vrede kúnnen zijn. Tegelijk zijn er zorgen.” Schoof noemde onder andere het voorstel om het Oekraïense leger te halveren, waarmee Oekraïne uiterst kwetsbaar is voor een hernieuwde Russische inval. In het plan worden ook beslissingen genomen voor de Europese Unie – over lidmaatschap van Oekraïne – waar de 27 EU-lidstaten over gaan en geen andere landen.
Intussen lieten de VS veel onduidelijkheid over de status van het voorstel opkomen. Amerikaanse senatoren zeiden na een gesprek met minister van Buitenlandse Zaken Rubio dat het 28-puntenplan géén voorstel van de Amerikaanse regering was. „Het is niet onze aanbeveling, niet ons vredesplan”, zei de Republikeinse senator Mike Rounds zaterdag na een gesprek met Rubio. Volgens de senatoren zou Rubio ook ontkend hebben dat de VS gedreigd hebben de levering van wapens of inlichtingen te staken, mocht Kyiv niet akkoord gaan.
Rubio zelf gaf vervolgens weer een iets andere uitleg. „Het vredesvoorstel is geschreven door de VS”, schreef hij op X. „Het is een sterk raamwerk voor lopende onderhandelingen. Het is gebaseerd op inbreng van Russische kant. Maar het is ook gebaseerd op eerdere en lopende inbreng van Oekraïne.”
Trump zelf zei dat het plan niet zijn definitieve bod was. Volgens zijn woordvoerder is er een maand aan het plan gewerkt. Het Witte Huis gaat ervan uit dat het acceptabel is voor beide partijen.
Maar een deel van de punten doen ernstig af aan het zelfbeschikkingsrecht van Oekraïne. Het zou onder meer moeten beloven nooit NAVO-lid te worden, beperkingen aan de omvang van de krijgsmacht moeten accepteren, en het belangrijkste: zonder verdere slag of stoot gebied aan Rusland opgeven waar nog burgers wonen en dat bovendien belangrijk is voor de verdediging van het land in de toekomst.
En dan is er de bepaling dat er volledige amnestie zou komen voor alle bij het conflict betrokken partijen – wat vervolging van oorlogsmisdaden onmogelijk zou maken. Terwijl Oekraïne al jaren werkt aan stevige documentatie voor een Rusland-Tribunaal.
In ruil voor dat alles zou Oekraïne veiligheidsgaranties krijgen, maar de inhoud daarvan is niet aan het publiek gelekt. Oud-president Petro Porosjenko noemde het 28-punten-plan zondag „een goed doordachte valstrik” op zowel „procedureel, technisch, politiek en geopolitiek gebied”.
President Zelensky stelde vrijdag in een videotoespraak dat zijn antwoord op de 28 punten al beslagen lag in de eed die hij aflegde bij zijn inauguratie – dat al zijn handelen in dienst moest staan van de soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne. Dat hij de rechten en vrijheden van burgers zou handhaven.
Oekraïne staat voor een zeer verraderlijke tweesprong, aldus Zelensky. „Ofwel het verlies van waardigheid, of het risico een sleutelpartner te verliezen. Ofwel de moeilijke 28 punten, of een extreem zware winter – de moeilijkste tot nu toe – en het gevaar dat ermee gepaard gaat. Een leven zonder vrijheid, waardigheid en rechtvaardigheid. Waarbij we iemand moeten vertrouwen die ons al twee keer heeft aangevallen.”
‘Waardigheid’ is de leuze waar demonstranten in 2013 en 2014 de straat op gingen tijdens de Maidanrevolutie. Het staat voor democratie, transparantie, anti-corruptie en zelfbeschikkingsrecht los van Rusland.
Europese leiders gaven in de marge van de G20-vergadering in Johannesburg een gezamenlijke verklaring uit, die ook ondertekend werd door Japan, Australië en Canada. Ze wezen daarin een deel van de eisen van de hand. „We staan achter het principe dat grenzen niet met geweld gewijzigd mogen worden. We zijn ook bezorgd over de voorgestelde beperkingen voor de Oekraïense strijdkrachten, waardoor Oekraïne kwetsbaar wordt voor toekomstige aanvallen.”
De Europeanen onderstreepten ook dat de passages over de NAVO en de EU instemming van beide instellingen vereist. Volgens het plan kan Oekraïne nooit lid worden van de NAVO, maar mag het wel toetreden tot de EU. De NAVO heeft lidmaatschap steeds op de lange baan geschoven, maar herhaaldelijk beloofd dat Oekraïne ooit lid mag worden. Onderhandelingen met de Europese Unie over toetreding zijn weliswaar geopend, maar vervolgstappen in het lange en voor Kyiv veeleisende proces worden steeds weer geblokkeerd door Hongarije.
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen onderstreepte zondag in een videoboodschap nog eens dat „elk geloofwaardig vredesplan allereerst het moorden een halt moet toeroepen”. Ze stelde ook dat Oekraïne een soevereine staat is die zelfstandig over zijn toekomst beslist. Oekraïne heeft, stelde ze, gekozen voor een Europese toekomst die moet uitmonden in lidmaatschap van de EU.
Ze eindigde op een persoonlijke noot. „Ik wil afsluiten met iets dat voor mij persoonlijk belangrijk is, een cruciaal element dat onderdeel van elk vredesplan moet zijn: de terugkeer van álle Oekraïense kinderen die door Rusland gekidnapt zijn. Van alle verschrikkingen die de Russische oorlog veroorzaakt heeft, komt dit het hardste aan. Tienduizenden jongens en meisjes zitten vast in Rusland, bang en verlangend naar hun familie. We moeten deze kinderen bovenaan de mondiale agenda zetten.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC