Ze wilden gewoon even het onderzoek in hun vakgebied op een rij zetten. En toen stuitten de Nijmeegse hersenonderzoekers René Aquarius en Kim Wever op een schimmige tegenwereld van fraude en bedrog. ‘Op dat ogenblik wisten we: dit is foute boel.’
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Het begon allemaal zo gewoontjes. Op het saaie af. Met een neurowetenschapper die in kaart wilde brengen wat er de laatste tijd zoal voor dieronderzoek is gedaan naar mogelijke behandelingen voor zogeheten subarachnoïdale hersenbloedingen, een bepaald type, net onder de schedel.
René Aquarius, heet die hersenonderzoeker. Een soepel pratende veertiger met een kort baardje en een passie voor extreme metalmuziek. Hij besloot ervoor te rade te gaan bij zijn collega Kim Wever, net als hij verbonden aan het Radboud UMC in Nijmegen, en expert op het gebied van het samenbrengen van dierexperimenteel onderzoek.
‘Wat er in zo’n geval gebeurt, is dat ik eerst aan de inhoudelijke expert vraag hoeveel onderzoeken hij eigenlijk verwacht te vinden’, vertelt Wever.
Aquarius: ‘Vijftig of zestig, dacht ik. Maar we vonden er zeshonderd.’
Veruit de meeste daarvan kwamen uit China.
Wever: ‘In het begin dachten we: dat is eigenlijk wel goed. Er is blijkbaar veel meer onderzoek naar dit onderwerp gedaan dan we dachten.’
Aquarius: ‘Maar het volgende dat ons opviel, is dat haast alle onderzochte behandelingen maar één keer waren getest. Dat is toch wel erg vreemd.’
Wever: ‘Normaal gesproken zou je verwachten dat onderzoekers die iets ontdekken dat lijkt te werken, dat vaker testen. In een andere dosis. Een ander dier. En zo ga je verder.’
Aquarius: ‘Maar dat was niet gebeurd. En er zaten heel vreemde interventies bij, die je niet snel zou verwachten bij hersenbloedingen. Kurkuma bijvoorbeeld. Of antibiotica. Raar, want een hersenbloeding is natuurlijk geen bacteriële aandoening. Bovendien waren de uitkomsten haast allemaal positief. Wat natuurlijk ook weer vreemd is. Waarom heeft niemand het dan verder ontwikkeld?’
Toen dachten ze aan Elisabeth Bik. Een uit Nederland afkomstige wetenschapper, die zich in Amerika ontwikkelde tot wetenschappelijke ‘fraudedetective’, met een feilloos oog voor wetenschappelijke plaatjes waarmee is gerommeld. Een beruchte vorm van bedrog: je neemt een microscoopfoto, of een technische streepjescodefoto van eiwitten genaamd een ‘western blot’-plaatje, en gebruikt die gewoon meerdere keren. Al dan niet gedraaid of gespiegeld. Dergelijke plaatjes lijken zó op elkaar – niemand die het opvalt.
Nou ja, behalve dan Bik, die een groot talent blijkt te hebben voor het herkennen van gekopieerde plaatjes. Wever en Aquarius hadden eens een lezing van Bik gezien. En nu kwam de gedachte bij hen op: zouden ze zoiets ook kunnen vinden in de zeshonderd raadselachtig positieve artikelen over hersenbloedingen?
‘Dus hebben we twee van onze studenten gevraagd om uit een subset van die artikelen alle western-blotplaatjes te knippen’, vertelt Wever. ‘Vervolgens zijn we met zijn vieren in een vergaderzaaltje gaan zitten en hebben we die plaatjes geprojecteerd op de muur. Gewoon, met grote icoontjes van Windows Verkenner. We spraken af: als je iets raars denkt te zien, roep maar.’
Aquarius: ‘Zo is het eigenlijk allemaal begonnen.’
Wever: ‘Ik vergeet het nooit meer. Ik dacht: nu wordt het moeilijk. Maar al binnen vijf minuten hadden we beet. Dat vond ik echt shocking. Dit was een willekeurige steekproef uit die artikelen. Als je dan al zo snel zeker drie keer dezelfde plaatjes ziet, heb je ofwel veel geluk, of het zijn er gewoon heel veel.’
Aquarius: ‘We keken elkaar zo aan van: dit ga je toch niet menen? Is dit nou echt aan de hand? Op dat ogenblik beseften we: dit is gewoon helemaal foute boel.’
Wat zagen jullie precies?
Wever: ‘Het beperkte zich niet tot die western-blotplaatjes. We zagen ook histologische foto’s (microscopische foto’s van dunne plakjes aangekleurd weefsel, red.) die waren gekopieerd, maar dan gespiegeld of een kwartslag gedraaid. Of ze waren een stukje verschoven, zodat je net een ander deel van de opname zag. En zulke dingen zagen we ook in andere plaatjes.’
Kunnen dat geen vergissingen zijn?
Wever: ‘Soms zagen we een plaatje in het ene artikel staan, met als toelichting: dit is van een dier uit de controlegroep, behandeld met fysiologisch zout. En in het volgende artikel zagen we dan hetzelfde plaatje, maar nu was het zogenaamd van een dier dat wél behandeling had ondergaan. Dan weet je dat er echt iets goed mis is.’
Wie of wat zit hier achter, denken jullie?
Aquarius: ‘We zagen aan de ene kant netwerken van auteurs die dezelfde plaatjes steeds opnieuw gebruiken. Die hebben dus kennelijk een of andere harde schijf met plaatjes erop die ze steeds recyclen. Maar we vonden ook veel auteurs die maar één keer voorkomen in onze database. We vermoeden dat het daarbij gaat om mensen die een artikel hebben gekocht bij een paper mill, een artikelenfabriek. Dat zijn bedrijfjes die wetenschappelijke nepmanuscripten fabriceren en online te koop aanbieden. Als je je naam erboven wilt hebben als auteur, moet je daarvoor betalen.’
Waarom zou iemand dat willen?
‘Als je in China bijvoorbeeld dokter wilt zijn, moet je hebben gepubliceerd in een westers wetenschappelijk tijdschrift. Prima, maar als je op het platteland woont en geen laboratorium of middelen hebt om onderzoek te doen, biedt zo’n gekocht auteurschap uitkomst. Het maakt niet eens uit of het artikel na vijf of tien jaar weer wordt teruggetrokken omdat iemand heeft ontdekt dat het nep is. Je positie is dan al bereikt.’
In totaal vonden Aquarius en Wever 243 artikelen met gerommelde plaatjes erin. En waarschijnlijk is dat nog het maar topje van de ijsberg: gekopieerde plaatjes zijn het meest zichtbare bewijs van gesjoemel. ‘We hadden ook een heel aantal artikelen waarin überhaupt geen plaatjes stonden’, vertelt Wever. ‘Daarmee zou ook iets aan de hand kunnen zijn. Alleen weten we dat niet.’
Hebben jullie de auteurs ook benaderd?
Aquarius: ‘Vanuit ons standpunt gezien is dat eigenlijk niet zo relevant. Het gaat net als bij een misdrijf: op het moment dat je iets vindt, stap je naar de politie. En uiteindelijk moet de rechter beslissen wat er moet gebeuren: terugtrekken, corrigeren of doen we niks? In ons geval zijn die rechters de wetenschappelijke uitgevers.’
In jullie net verschenen academische verslag van jullie zoektocht, constateren jullie: de uitgevers laten het er flink bij zitten. Sinds 2023, toen jullie hier melding van begonnen te maken, is maar een derde van de probleemartikelen teruggetrokken of gecorrigeerd.
Wever: ‘Er zijn uitgevers die alert reageren en meteen terugmailen: we hebben jullie melding ontvangen, we gaan ermee aan de slag. Maar er zijn ook uitgevers waar het op de grote hoop belandt. Dan kan het lang duren voor er iets gebeurt.’
Aquarius: ‘Toen we aan dit project begonnen, was ik heel naïef. Ik dacht: als je zo’n probleem meldt, staan uitgevers te springen om het aan te pakken. Want niemand wil dit toch?’
Wever: ‘Soms wil een uitgever eerst een reactie van de auteurs. Maar als die niet reageren, blijft dat liggen. Intussen staan die artikelen gewoon online, en weet niemand dat er een probleem mee is.’
Aquarius: ‘En er zijn gewoon wachtrijen. Uitgevers komen handen tekort om alles te checken. Dat is echt een probleem. Maar in sommige gevallen kunnen ze echt wel voortvarender te werk gaan en een artikel terugtrekken, omdat zó duidelijk is dat er iets mis is.’
Na jullie ontdekking zijn jullie verder gaan speuren.
Aquarius: ‘Inmiddels zit ik rond de vijftienhonderd verdachte publicaties. Ons onderzoek was een goed vertrekpunt.’
Wever: ‘We zijn gewoon maar wat gaan pionieren. En als je aan zoiets begint, kom je er ineens achter dat meer onderzoekers hiermee bezig zijn. De andere science detectives hebben ons hartelijk welkom geheten.’
Het stemt ook cynisch over de wetenschap. Kunnen we de wetenschap nog wel vertrouwen, als er zoveel niet in de haak is?
Wever: ‘Ik ben daar genuanceerd over. De aanname dat alles verkeerd gaat in de wetenschap, is echt te snel getrokken.’
Aquarius: ‘Ik denk altijd aan de economische crisis van 2008, waarbij de banken over de schreef bleken te zijn gegaan. Toen was de conclusie ook niet: laten we dus de banken maar afschaffen. Dat geldt ook voor wetenschap. Er gaan altijd dingen mis, in wat voor wereld je ook kijkt. Om vervolgens te concluderen dat de wetenschap dus niks oplevert, is natuurlijk de verkeerde reflex.’
Haast 90 procent van de fraudegevallen is Chinees, op grote afstand volgen de VS, Taiwan en Turkije. De neiging kan ook zijn om te denken: wetenschap uit zich ontwikkelende landen zoals China is niet oké.
Aquarius: ‘Dit probleem heeft niet te maken met waar mensen vandaan komen en is niet gebonden aan huidskleur of nationaliteit. Dit heeft te maken met systemen waarin mensen vastzitten. Zoals het systeem in China, waar mensen arts willen worden maar niet de mogelijkheid hebben om aan de eisen te voldoen. Ook Nederlanders zouden onder zulke omstandigheden naar een paper mill stappen.
‘Ik denk niet dat dit voortkomt uit een soort drive om te frauderen. Dit zijn gewoon mensen die iets goeds willen doen, iets willen toevoegen aan hun maatschappij.’
Wat zou er moeten veranderen?
Wever: ‘Het is denk ik moeilijk om dit bij de bron aan te pakken. Het probleem is denk ik dat we wetenschappers vaak beoordelen op hoe snel ze er weer een publicatie uitgooien. Dat is in het Westen zo en blijkbaar ook in China.’
Aquarius: ‘Misschien is dat niet de juiste manier. Want zo’n publicatie, die kun je dus kopen.’
Wever: ‘Je zou onderzoekers op andere manieren moeten beoordelen. Bijvoorbeeld op hun maatschappelijke impact, of hun inclusiviteit in samenwerkingen. Die beweging is er wel. Het komt langzaam op gang. Maar we werken eraan.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant