Na de aanslag op een spoorlijn zijn de bakens opnieuw verzet in de Russische hybride oorlogsvoering tegen Polen en het Westen. Er tekent zich een patroon af van sabotageacties en provocaties gevolgd door desinformatie en spanningen.
Door Arnout le Clercq
Een knal in het duister. Daarmee begon zaterdagavond 15 november de volgende escalatie in de Russische hybride oorlogsvoering tegen Polen en het Westen. Bewoners van het dorpje Mika, waar de explosie plaatsvond, vertellen later dat hun ruiten en deuren schudden. Het was rond 21.00 uur, herinneren ze zich. Mensen renden bezorgd de straat op. Een ontplofte gasfles, dacht de één. Een drone, dacht een ander.
Zondagochtend stopte de machinist van een goederentrein op de spoorlijn bij het dorp, dat op de route tussen Warschau en Lublin ligt: de weg naar Oekraïne. Kapotte bielzen duiden op een explosie langs de rails. Onderzoek van de Poolse autoriteiten wijst in de dagen erna uit dat hiervoor de springstof C4 is gebruikt. Ook treffen ze onontploft explosief materiaal aan.
De schade aan het spoor bij het dorpje Mika op de spoorlijn tussen Warschau en Lublin.
@christogrozev
Diezelfde dag maakt een trein met 475 passagiers aan boord een noodstop bij het dorp Gołąb, 40 kilometer zuidelijker. Daar blijkt een stalen klem op de rails te zijn geplaatst, met als doel de trein te laten ontsporen. Polen is aan een ramp ontkomen, zal premier Donald Tusk maandag zeggen. Hij noemt het een ‘ongekende sabotagedaad’.
Tegen het einde van de week is hij feller: in de zitting van het Poolse Lagerhuis op vrijdag spreekt hij van ‘staatsterrorisme’. Van Rusland. Op dinsdag worden twee vermoedelijke daders geïdentificeerd: de Oekraïense burgers Jevheni I. en Oleksander K. Ze zijn dan al gevlucht naar Belarus. Inmiddels zijn vier andere verdachten gearresteerd op verdenking van betrokkenheid bij sabotage.
Van de gevluchte verdachten komt één uit de oostelijke Oekraïense Donbas-regio; de ander is eerder in absentia veroordeeld voor sabotage door een rechtbank in Lviv. Ze werkten ‘lange tijd’ samen met de Russische inlichtingendiensten, stellen Poolse onderzoekers. Het Kremlin ontkent. ‘Russofobie tiert natuurlijk welig’, zei woordvoerder Dmitri Peskov over Polen.
De Poolse reactie is stevig. Woensdag besloot de regering om het leger in te zetten. Bij ‘Operatie Horizon’, die om middernacht van donderdag op vrijdag begon, zullen komende periode tienduizend militairen worden ingezet om infrastructuur te beschermen. Het laatste Russische consulaat in havenstad Gdańsk wordt gesloten. Minister van Buitenlandse Zaken Radosław Sikorski belooft Oekraïne voor 100 miljoen euro aan extra militaire steun.
Patrouilles op het station van Lublin op 19 november.
ANP
In Polen leeft ondertussen de vraag of er een grens zit aan Russische sabotageacties – en in hoeverre het land in staat is te voorkomen in plaats van te reageren.
De aanslag op de spoorlijn past in een patroon van Russische sabotage op Poolse bodem. Sinds de grootschalige invasie van buurland Oekraïne vinden onder meer brandstichtingen en cyberaanvallen plaats. Polen is niet alleen een bondgenoot van Oekraïne op militair, diplomatiek en humanitair vlak, maar vervult als strategisch gelegen grensland ook een essentiële logistieke rol.
Maar niet eerder was infrastructuur het doelwit. En niet eerder was er zo’n groot risico op burgerslachtoffers. De spoorlijn is een belangrijke verbinding tussen Polen en Oekraïne. Deels voor het vervoer van (militair) materieel, maar de spoorlijn wordt hoofdzakelijk gebruikt voor personenvervoer. Elke dag rijden gemiddeld 115 treinen op dit traject.
Het is de tweede keer in korte tijd dat Polen wordt opgeschrikt door een vijandig incident dat onder de grens van een militaire aanval zit, maar de samenleving zwaar op scherp zet. In de nacht van 9 op 10 september schonden bijna twintig Russische drones het Poolse luchtruim.
De Poolse Europarlementariër Jacek Protas deelt een foto van de drone die neerkwam in Oleśno.
In mei 2024 brandde in Warschau een groot markthallencomplex af op Marywilskastraat 44. Dit jaar stelden de Poolse autoriteiten vast dat de brandstichting in opdracht van de Russische inlichtingendienst plaatsvond. In juli 2024 ontploften er meerdere DHL-pakketjes in Europa. Ze waren bedoeld voor vrachtvliegtuigen, maar kwamen nog op de grond tot ontploffing: in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en in Polen. Op Europees niveau verviervoudigde het aantal vermoedelijk Russische sabotageacties tussen 2023 en 2024.
Brand in een groot markthallencomplex in Warschau, mei 2024.
Reuters
Daarnaast kampt Polen met cyberaanvallen. In een interview met de Financial Times zei Dariusz Standerski, onderminister voor Digitale Zaken, dat het land dagelijks twintig tot vijftig van zulke aanvallen krijgt te verstouwen. Doelwitten zijn onder meer ziekenhuizen en waterzuiveringsinstallaties.
Een recent voorval komt na deze week in een nieuw daglicht te staan: in de nacht van 2 op 3 september werd een lege kolenwagon van 20 ton ontdekt op de spoorlijn bij de grote stad Katowice. Bronnen vertelden dagblad Rzeczpospolita dat het op een ‘aanslag’ leek. De snelle ontdekking door een machinist heeft ‘een enorme treinramp’ voorkomen, schreef de krant.
De Poolse overheid beziet het opblazen van het spoor vorig weekend dan ook binnen deze context: niet als alleenstaand incident, maar als toenemende escalatie.
Generaal Wiesław Kukuła, hoofd van de generale staf van het Poolse leger, ging in een radio-interview nog verder. Hij zei dat ‘de tegenstander is begonnen met voorbereidingen op oorlog’. Het doel is om ‘het publieke vertrouwen in de regering’ alsook ‘de strijdkrachten en de politie te ondermijnen’. Dit moet ‘gunstige omstandigheden’ scheppen voor ‘potentiële agressie op Pools grondgebied.’
Een opvallende gelijkenis met de droneaanvallen is dat de aanslag op de spoorlijn gepaard ging met een golf aan desinformatie op het Poolse internet. In september verschenen berichten dat de drones een Oekraïense ‘provocatie’ zouden zijn, bedoeld om Polen de oorlog in te trekken.
Russische drones of niet... dat valt nog te bezien... net als met de raket in Przewodów. Bedenk eens wie er baat bij heeft om Polen de oorlog in te trekken en wie de werkelijke vijand van de Poolse natie is.
!!HET IS NIET ONZE OORLOG!!
#StopOorlogshitserij
Samuela Torkowska
@SamkaTorkowska
Een van vele berichten op X na schending luchtruim door Russische drones, legt schuld impliciet bij Oekraïne en verwijst naar raketinslag in Przewodów in 2022.
Nu duikt eenzelfde verhaal op. Nask, het data-instituut van de Poolse staat dat desinformatie onderzoekt, waarschuwde deze week voor berichten waarin wordt gesproken van ‘sabotage door Oekraïense diensten’. Onderzoekers van de ngo Demagog zien eenzelfde trend op sociale media. Daar wordt in twijfel getrokken dat er een explosie heeft plaatsgevonden en wordt Oekraïne verdacht gemaakt.
Jacek Dobrzyński, woordvoerder van de Poolse minister die over de inlichtingendienst gaat, waarschuwde dat Rusland zal proberen ‘een vals verhaal te verspreiden en verwarring te zaaien’. Het wil ‘Polen en de Europese Unie destabiliseren, ons tegen Oekraïne opzetten en een negatief beeld creëren’.
Russische Telegramkanalen verspreiden ondertussen het verhaal dat het om ‘Poolse partizanen’ zou gaan, die zich verzetten tegen de steun van hun land aan Oekraïne. De ngo Res Futura, die na de droneacties verslag uitbracht van de desinformatiecampagne in Polen, analyseert ook dit keer een anti-Oekraïens narratief. Tegelijk ziet ze dat er twijfel wordt gezaaid over de competentie van de overheid. Naar aanleiding van de publicaties van Res Futura deze week schreef dagblad Gazeta Wyborcza op dat Polen ‘eigenhandig de informatieoorlog verliest’.
Polen is een sterk gepolariseerd land. Sinds de rechts-nationalistische Karol Nawrocki de presidentsverkiezingen in mei won, woedt er tussen Tusks liberale regering en het presidentieel paleis bijkans een politieke oorlog. Na incidenten zoals de drones in september sluiten de rijen zich, maar dat is doorgaans van korte duur.
Dit keer viel grootste oppositiepartij en bondgenoot van Nawrocki Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de regering aan op haar handelingswijze rondom de spooraanslag. Politici verder op de rechterflank zoals rechtsextremist Grzegorz Braun of het uiterst rechtse Konfederacja, die dit jaar in de peilingen groeiden, leggen de schuld bij Oekraïners, vanwege het staatsburgerschap van de vermoedelijke daders. Minister Sikorski noemde hen ‘politieke saboteurs’.
We weten alleen dat Oekraïners het gedaan hebben. Net zoals ze eerder de hallen in brand staken en de monumenten in Domostawa vernielden. En we weten niet wie de opdracht gaf en wie de inspiratie was. De rest zijn jullie propagandaslogans – niets meer.
Konrad Berkowicz
@KonradBerkowicz
Konrad Berkowicz, parlementariër van uiterst rechtse partij Konfederacja, antwoordt op een tweet van premier Tusk over Russische betrokkenheid bij de sabotageactie.
Ondertussen kantelt het sentiment in de Poolse samenleving richting Oekraïners, met name vluchtelingen, al langer. Ook buiten grote incidenten als de drones en de spooraanslag vullen anti-Oekraïense verhalen het Poolse internet. De ngo’s Demagog en IMM publiceerden eerder dit jaar een analyse van sociale media rondom de presidentsverkiezingen. Ze vonden 94 duizend van dergelijke posts, met een bereik van 32,5 miljoen mensen.
Deze berichten exploiteren geruchten over misbruik van sociale voorzieningen door vluchtelingen, historische grieven tussen beide landen of andere onvrede. Gewiekst, zei desinformatieonderzoeker Jakub Olchowski deze week tegen persbureau PAP. ‘Een pro-Russische boodschap zou in Polen geen steun krijgen, maar een anti-Oekraïense wel.’
De regering probeert een daadkrachtig antwoord te formuleren. Voorlopig is dat ‘Operatie Horizon’: komende tijd zet het land tienduizend militairen in om de infrastructuur te beschermen. Daarnaast schaalt de Poolse regering het waarschuwingsniveau voor alle spoorwegen op naar ‘Charlie’, het derde niveau op een schaal van vijf.
De inzet van het leger is niet nieuw. Langs de grens met Belarus, waar de inlichtingendiensten van het buurland migranten naartoe haalt en ze de grens overduwt (Polen duwt ze terug), zijn troepen aanwezig. Bij operatie ‘Veilig Podlasie’ (de naam van de grensstreek) zijn zeventienduizend soldaten betrokken. Ook bouwde Polen hier langer geleden een grenshek. Dat wordt sinds dit jaar uitgebreid langs de gehele grens, ook met de Russische exclave Kaliningrad, het zogenoemde ‘Schild Oost’. Na de drones kondigde de Navo met Polen ‘Eastern Sentry’ aan om beter voorbereid te zijn op Russische drones. Polen arresteerde sinds begin 2024 meer dan vijftig mensen op verdenking van sabotage(plannen).
Poolse soldaat bij de afgesloten grens met Belarus, januari dit jaar.
Getty
Militairen van de grenswacht bij het bezoek van twee Poolse ministers aan de grens met Belarus, half oktober.
ANP
Toch toont de spooraanslag ook de kwetsbaarheid van het land. En er is meer dan één doel van sabotageacties, zei premier Tusk. Het gaat ook om ‘de sociale en politieke gevolgen’, zoals ‘wanorde, chaos, paniek, speculatie en onzekerheid’. Daarop een antwoord vinden, blijft een worsteling.
Onder invloed van politieke campagnes verhardt de houding in Polen tegenover Oekraïners. Dat merken ook de gevluchte leerlingen van een school in Warschau. ‘Je hoort bijna dagelijks: waarom ben je hier?’
Polen hoeft een Oekraïense verdachte van de aanslag op de Nord Stream-pijpleidingen in 2022 niet aan Duitsland over te dragen. Hij zou daar terechtstaan voor zijn rol bij het opblazen van de leidingen, maar de Poolse rechtbank heeft zijn vrijlating bevolen.
De schending van het Poolse luchtruim door Russische drones was een escalatie, maar wel een die past in een groter patroon van ‘hybride oorlogsvoering’ aan de oostflank van de Navo.
Source: Volkskrant