De VS willen dat Oekraïne voor donderdag instemt met het 28-puntenplan dat Washington en Moskou samen hebben opgesteld. Anders dreigt het land te stoppen met het leveren van wapens en inlichtingen. 'Een zeer moeilijke keus', aldus president Zelensky vrijdag in een televisietoespraak. Wat staat er precies in het plan, en wat maakt het voor Oekraïne zo moeilijk te accepteren? Een overzicht.
Door Joram Bolle
De soevereiniteit van Oekraïne zal worden bevestigd.
Dit eerste punt klinkt als een open deur, maar cruciaal is wat precies als Oekraïne gezien zal worden. Zoals uit andere punten blijkt, is het plan daar niet helder over.
Er zal een alomvattende non-agressieovereenkomst worden gesloten tussen Rusland, Oekraïne en Europa. Alle onduidelijkheden van de afgelopen 30 jaar zullen als opgelost worden beschouwd.
De ‘afgelopen 30 jaar’ lijkt te verwijzen naar het zogeheten Memorandum van Boedapest uit 1994. Oekraïne beloofde de kernwapens die het nog had uit de sovjettijd op te geven in ruil voor Russische erkenning van zijn soevereiniteit en de belofte van Rusland om Oekraïne nooit aan te vallen, behalve uit zelfverdediging. De VS en het VK hebben het ook ondertekend. Oekraïne beschouwde dat memorandum als veiligheidsgarantie, maar Rusland schond het in 2014 met de annexatie van de Krim. Rusland beweert dat het memorandum niet-juridisch bindend was, maar slechts een politiek voornemen.
Er wordt verwacht dat Rusland geen buurlanden zal binnenvallen en dat de NAVO zich niet verder zal uitbreiden.
Dit punt is opvallend zacht en roept de vraag op waarom het nodig is dit nog eens te benadrukken als er al in punt 2 een non-agressiepact met Europa is beloofd. Hier wordt slechts de verwachting uitgesproken dat Rusland buurlanden niet binnenvalt. De Baltische staten zullen hier allerminst gerustgesteld mee zijn.
Er zal dialoog plaatsvinden tussen Rusland en de NAVO, bemiddeld door de Verenigde Staten, om alle veiligheidskwesties op te lossen en voorwaarden te scheppen voor de-escalatie om de wereldwijde veiligheid te waarborgen en mogelijkheden voor samenwerking en toekomstige economische ontwikkeling te vergroten.
De VS maken deel uit van de Navo, maar lijken zich er tegelijkertijd buiten te plaatsen als ze als bemiddelaar optreden tussen diezelfde Navo en Rusland. Dit is koren op de molen voor Europeanen die twijfelen aan de Amerikaanse steun voor de Navo.
Oekraïne zal betrouwbare veiligheidsgaranties ontvangen.
Sinds 2014, toen Rusland het Memorandum van Boedapest schond, heeft het woord ‘veiligheidsgarantie’ in Oekraïne een nare bijsmaak. Het is zeer de vraag of Oekraïne die in dit plan voldoende terugziet, helemaal omdat de veiligheidsgaranties hier nauwelijks zijn uitgewerkt.
De omvang van de Oekraïense strijdkrachten zal worden beperkt tot 600.000 personeelsleden.
Hoewel het plan veiligheidsgaranties belooft, zal Oekraïne zijn eigen leger als de grootste veiligheidsgarantie beschouwen. Stemt het in, dan zal het echter in grootte worden beperkt. Op dit moment telt het leger ongeveer een miljoen militairen.
Oekraïne stemt ermee in om in zijn grondwet vast te leggen dat het geen lid wordt van de NAVO, en de NAVO stemt ermee in om in haar statuten een bepaling op te nemen die vastlegt dat Oekraïne in de toekomst niet zal worden toegelaten.
Dit vergt niet alleen een aanpassing van een langgekoesterde ambitie van Oekraïne, maar ook van een van de fundamenten van de Navo. Artikel 10 van het Navo-handvest bevat het zogeheten opendeurbeleid van het bondgenootschap. Elk Europees land kan op uitnodiging lid worden van de Navo als het land bijdraagt aan het ‘bevorderen van de principes’ van de organisatie en bijdraagt aan de veiligheid.
De NAVO stemt ermee in geen troepen in Oekraïne te stationeren.
Oekraïne en Europese bondgenoten zijn voorstander van westerse troepen in het land na een staakt-het-vuren, om dat in stand te houden. Rusland is daar tegen. Dit punt lijkt in woord de mogelijkheid open te laten voor Europese troepen als ze niet onder Navo-vlag opereren, maar de vraag blijft welke veiligheidsgaranties de VS geven aan Europese bondgenoten als hun troepen in Oekraïne zouden worden aangevallen.
Europese gevechtsvliegtuigen zullen in Polen worden gestationeerd.
Ook dit punt is vaag. Europese landen hebben als onderdeel van de Navo al gevechtsvliegtuigen in Polen. Benadrukt dit punt nog eens dat dat zo blijft? Mogen ze wel vluchten uitvoeren boven Oekraïne? Of zou Oekraïne zijn gevechtsvliegtuigen die het van Europa heeft gekregen ook in Polen moeten stationeren?
Amerikaanse garanties:
Met garantie lijkt hier te worden gedoeld op de veiligheidsgarantie die Amerika zou geven, en dat het land in actie komt als Rusland Oekraïne opnieuw aanvalt. Wat de VS hier onder verstaan, is vaag. Eerder is gesproken over ‘artikel 5-achtige’ garanties voor Oekraïne als het land weer wordt aangevallen. Zonder lid te worden van de Navo zou Oekraïne dan beschermd worden door de belofte van gezamenlijke militaire actie als Rusland opnieuw ten strijde trekt. Maar wat die militaire actie inhoudt en wie eraan meedoet, wordt hier niet duidelijk.
Nieuwssite Axios heeft een extra document in handen dat de veiligheidsgaranties verder uitwerkt en inderdaad zo’n artikel 5-achtige constructie bevat. De status van dat bijvoegsel is onduidelijk. In het bijvoegsel staat dat de VS een ‘significante, bewuste en aanhoudende aanval’ van Rusland op Oekraïne beschouwen als dreiging voor de vrede en veiligheid van de ‘transatlantische gemeenschap’. Vervolgens kunnen de VS Oekraïne ondersteunen met ‘troepen, inlichtingen, logistieke assistentie, en economische en diplomatieke acties’.
Met dit punt lijkt Oekraïne weer sterk in het nadeel. Rusland mag Oekraïne alleen niet opnieuw binnenvallen, wat de mogelijkheid op luchtaanvallen vanuit Rusland openhoudt. Oekraïne mag andersom Rusland evenmin binnenvallen, maar moet ook expliciet toezeggen Moskou en Sint-Petersburg niet met raketten aan te vallen als het de veiligheidsgaranties niet wil verliezen. Mogelijk is Rusland bang voor de langeafstandsraketten die Oekraïne zelf heeft ontwikkeld, zoals de Flamingo, met een bereik van 3.000 kilometer. Oekraïne heeft geen westerse raketten met dat bereik: de Amerikanen hebben bijvoorbeeld nooit hun Tomahawk geleverd.
Oekraïne komt in aanmerking voor EU-lidmaatschap en zal op korte termijn preferentiële toegang tot de Europese markt krijgen terwijl deze kwestie wordt overwogen.
Een krachtig mondiaal pakket aan maatregelen om Oekraïne weer op te bouwen, waaronder maar niet beperkt tot:
a. De oprichting van een Oekraïens Ontwikkelingsfonds om te investeren in snel groeiende industrieën, waaronder technologie, datacenters en kunstmatige intelligentie.
b. De Verenigde Staten zullen samenwerken met Oekraïne om gezamenlijk de gasinfrastructuur van Oekraïne opnieuw op te bouwen, ontwikkelen, moderniseren en exploiteren, inclusief pijpleidingen en opslagfaciliteiten.
c. Gezamenlijke inspanningen om de door oorlog getroffen gebieden te herstellen, en voor de wederopbouw en modernisering van steden en woongebieden.
d. Ontwikkeling van infrastructuur.
e. Het winnen van mineralen en natuurlijke hulpbronnen.
f. De Wereldbank zal een speciaal financieringspakket ontwikkelen om deze inspanningen te versnellen.
Rusland zal opnieuw worden geïntegreerd in de wereldeconomie:
a. Het opheffen van sancties zal in fasen en geval per geval worden besproken en overeengekomen.
b. De Verenigde Staten zullen een langdurige economische samenwerkingsovereenkomst aangaan voor wederzijdse ontwikkeling op het gebied van energie, natuurlijke hulpbronnen, infrastructuur, kunstmatige intelligentie, datacenters, projecten om zeldzame aardmetalen te winnen in het Arctisch gebied en andere gedeelde, voordelige zakelijke kansen.
c. Rusland zal worden uitgenodigd om weer toe te treden tot de G8.
Na de annexatie van de Krim in 2014 werd Rusland uit de G8 gegooid, een groep van de belangrijkste economieën ter wereld. Sindsdien is er sprake van de G7: de VS, Canada, het VK, Frankrijk, Japan, Duitsland en Italië. Ook de EU als blok hoort er nog bij. De terugkeer van Rusland zou een begin zijn van rehabilitatie op diplomatiek gebied.
Bevroren fondsen zullen als volgt worden gebruikt: 100 miljard dollar aan bevroren Russische activa zal worden geïnvesteerd in door de VS geleide inspanningen om Oekraïne te herbouwen en te investeren. De VS zal 50% van de winst uit deze onderneming ontvangen. Europa zal 100 miljard dollar toevoegen om het beschikbare investeringsbedrag voor de wederopbouw van Oekraïne te verhogen. De rest van de bevroren Russische fondsen zal worden geïnvesteerd in een apart Amerikaans-Russisch investeringsvehikel dat gezamenlijke projecten op specifieke gebieden zal implementeren. Dit fonds zal gericht zijn op het versterken van relaties en het vergroten van gemeenschappelijke belangen om een sterke stimulans te creëren om niet terug te keren naar conflict.
Het gebruik van geconfisqueerde Russische tegoeden is al jaren een heet hangijzer. Westerse landen hebben naar schatting 300 miljard dollar bevroren. Op dit moment gebruiken westerse landen niet de tegoeden zelf, maar alleen de rente en winst op beleggingen van die tegoeden om Oekraïne te helpen.
Dit punt garandeert dat in ieder geval een deel van de tegoeden zelf ook voor Oekraïense wederopbouw wordt gebruikt. Het is de vraag of dat Rusland pijn doet, omdat het land er mogelijk al niet meer op rekent het geld ooit terug te zien.
Nadelig voor Oekraïne is dat de VS ook nog de helft opeist van de winst die uit projecten voortvloeit. Het spreekt echter boekdelen voor hoe de VS vrede beschouwen: als garantie dat er kan worden gehandeld. De VS willen ook samenwerken met Rusland. Veelzeggend is dat Kirill Dmitriëv, de baas van het Russische staatsinvesteringsfonds, op dit moment de meest prominente Russische onderhandelaar lijkt.
Er zal een gezamenlijke Amerikaans-Russische werkgroep voor veiligheidskwesties worden opgericht om de naleving van alle bepalingen van deze overeenkomst te bevorderen en te waarborgen.
Rusland zal zijn beleid van non-agressie jegens Europa en Oekraïne in de wet verankeren.
Mogelijk willen de VS hiermee de zogenaamde mist rondom de betekenis van het Memorandum van Boedapest dit keer voorkomen, door Rusland wettelijk te verplichten zich aan de afspraken te houden.
De Verenigde Staten en Rusland zullen overeenkomen de geldigheid van verdragen inzake de non-proliferatie en beheersing van kernwapens te verlengen, waaronder het START I-verdrag.
Oekraïne stemt ermee in een niet-nucleaire staat te zijn in overeenstemming met het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens.
Oekraïne is al ondertekenaar van het non-proliferatieverdrag sinds het Memorandum van Boedapest. President Zelensky suggereerde begin dit jaar dat Oekraïne misschien wel nucleaire wapens nodig heeft als het geen Navo-lidmaatschap kan krijgen. Een sentiment dat leeft is dat Oekraïne niet binnengevallen zou zijn als het nog kernwapens had gehad.
De kerncentrale van Zaporizja zal worden opgestart onder toezicht van het International Atomic Energy Agency, en de geproduceerde elektriciteit zal gelijk worden verdeeld tussen Rusland en Oekraïne — 50/50.
De kerncentrale van Zaporizja is de grootste van Europa, maar ligt stil sinds de invasie door Rusland. Rusland heeft controle over de centrale en zou er zeer bij gebaat zijn als het de helft van de opgewekte energie krijgt.
Beide landen verbinden zich ertoe onderwijsprogramma's in scholen en de samenleving te implementeren die gericht zijn op het bevorderen van begrip en tolerantie van verschillende culturen en het elimineren van racisme en vooroordelen:
a. Oekraïne zal de EU-regels inzake religieuze tolerantie en de bescherming van taalminderheden overnemen.
b. Beide landen zullen overeenkomen alle discriminerende maatregelen af te schaffen en de rechten van Oekraïense en Russische media en onderwijs te garanderen.
c. Alle nazi-ideologie en -activiteiten moeten worden afgewezen en verboden.
De verzonnen rechtvaardiging van Rusland om Oekraïne binnen te vallen was dat er in Oekraïne neonazi’s aan de macht zijn. Dit punt lijkt het Russische narratief over Oekraïense nazi’s over te nemen. Onduidelijk is wat Rusland nu onder dit punt precies van Oekraïne zal eisen.
Gebieden:
a. De Krim, Loehansk en Donetsk zullen de facto als Russisch worden erkend, waaronder door de Verenigde Staten.
Oekraïne moet gebied afstaan aan Rusland in dit plan, zoveel is zeker. Maar de erkenning daarvan zal slechts de facto zijn, niet de jure (internationaalrechtelijk). Het is een punt dat eerder geopperd is als middenweg: rekening houden met de realiteit op de grond, zonder Oekraïne te verplichten de eigen grondwet terzijde te schuiven, waarin staat dat het geen grondgebied mag afstaan. Bovendien kan deze de facto erkenning weer worden teruggedraaid, staat in punt 10 als onderdeel van de Amerikaanse garanties. Dit is gezien de rest van het document gunstig voor Oekraïne.
b. Cherson en Zaporizja zullen worden bevroren langs de contactlijn, wat de facto erkenning langs de contactlijn zal betekenen.
c. Rusland zal afstand doen van andere overeengekomen gebieden die het buiten de vijf regio's controleert.
Oekraïne krijgt maar een klein beetje grondgebied terug, namelijk het deel dat Rusland buiten de Krim, Zaporizja, Cherson, Donetsk en Loehansk bezet. Rusland heeft bijvoorbeeld een klein deel van de provincie Charkiv bezet.
d. Oekraïense troepen zullen zich terugtrekken uit het deel van de oblast Donetsk dat ze momenteel controleren, en deze terugtrekkingszone zal worden beschouwd als een neutrale gedemilitariseerde bufferzone, internationaal erkend als grondgebied behorend tot de Russische Federatie. Russische troepen zullen deze gedemilitariseerde zone niet betreden.
De pijnlijkste territoriale concessie voor Oekraïne zou deze zijn: in meer dan elf jaar tijd heeft Rusland, ten koste van honderdduizenden militairen in onder meer Bachmoet, Pokrovsk en Andriivka, nooit volledige controle gekregen over Donetsk. Toch zou Oekraïne zich nu moeten terugtrekken uit heel Donetsk. Bovendien zou het gebied internationaal als Rusland erkend moeten worden.
De Donbas geldt daarnaast als belangrijkste verdedigingslinie voor de rest van Oekraïne, die het hiermee zou verliezen.
Na overeenstemming over toekomstige territoriale regelingen, verbinden zowel de Russische Federatie als Oekraïne zich ertoe deze regelingen niet met geweld te wijzigen. Eventuele veiligheidsgaranties zijn niet van toepassing in geval van schending van deze verbintenis.
Dit punt suggereert verdere onderhandelingen over de territoria, maar het is zeer de vraag waarom Rusland zich daartoe bereid zou tonen als dit plan wordt geïmplementeerd.
Rusland zal Oekraïne niet verhinderen de Dnjepr te gebruiken voor commerciële activiteiten, en er zullen overeenkomsten worden gesloten over het vrije transport van graan over de Zwarte Zee.
Er zal een humanitair comité worden opgericht om openstaande kwesties op te lossen:
a. Alle resterende gevangenen en lichamen zullen worden uitgewisseld op basis van 'allen voor allen'.
b. Alle gedetineerde burgers en gijzelaars zullen worden teruggestuurd, inclusief kinderen.
c. Er zal een programma voor gezinshereniging worden uitgevoerd.
d. Er zullen maatregelen worden genomen om het lijden van de slachtoffers van het conflict te verlichten.
Oekraïne zal binnen 100 dagen verkiezingen houden.
Het is een langgekoesterde wens van Rusland dat Zelensky aftreedt als president van Oekraïne. Rusland beweert dat zijn presidentschap illegitiem is, maar de Oekraïense grondwet verbiedt verkiezingen in oorlogstijd. Zelensky zelf heeft gezegd na de oorlog af te zullen treden, maar een staakt-het-vuren, waar dit plan in voorziet, is nog geen einde van de oorlog.
Alle partijen die betrokken zijn bij dit conflict zullen volledige amnestie krijgen voor hun acties tijdens de oorlog en stemmen ermee in geen claims in te dienen of klachten in de toekomst te overwegen.
Opnieuw een punt dat moeilijk te verteren zal zijn voor Oekraïne. Als het hiermee instemt zullen Russische militairen en politici hun straf waarschijnlijk ontlopen, al zijn er ook al procedures in gang gezet bij internationale rechtbanken. Vooralsnog komen concrete veroordelingen voor Russische oorlogsmisdaden slechts voor in Oekraïne, waar krijgsgevangen Russen of Russen bij verstek worden veroordeeld.
Deze overeenkomst zal juridisch bindend zijn. De uitvoering ervan zal worden gemonitord en gegarandeerd door de Vredesraad, onder leiding van president Donald J. Trump. Er zullen sancties worden opgelegd voor overtredingen.
Een Vredesraad maakt ook onderdeel uit van Trumps plan voor Gaza, en opnieuw ziet hij zichzelf als voorzitter. Hoe die raad vorm moet krijgen is onduidelijk, net als wie er naast Trump in moeten zitten.
Zodra alle partijen akkoord gaan met dit memorandum zal, nadat beide partijen zich hebben teruggetrokken naar overeengekomen punten, het staakt-het-vuren onmiddellijk van kracht worden om te beginnen met de uitvoering van de overeenkomst.
Bron kaartgegevens: ISW, OpenStreetMap contributors, en Natural Earth
De slag om het Oekraïense Pokrovsk woedt nog in alle hevigheid, maar het stadje is in Russische handen aan het vallen. Volgens de Oekraïense president Volodymyr Zelensky is het inmiddels acht tegen een. Voor de Oekraïense militairen dreigt omsingeling.
Sinds zijn aantreden als president van de Verenigde Staten pingpongt Donald Trump tussen steun aan Oekraïne en sympathie voor de Russen. Met de invoering van sancties tegen twee Russische oliebedrijven lijkt Trump – voor nu – toch weer voor Oekraïne te kiezen. Trumps ambivalentie in fragmenten.
Met drones neemt Oekraïne om de haverklap olieraffinaderijen in Rusland onder vuur. De ‘tankstationstaat’ financiert de oorlog immers met olie, is het idee. Sinds augustus is de helft van de grote raffinaderijen getroffen. Kunnen de inslagen de oorlog veranderen?
Source: Volkskrant