Precies tachtig jaar na de eerste na-oorlogse troonrede door koningin Wilhelmina herdenkt het parlement in een bijzondere vergadering met koning Willem-Alexander en prinses Amalia de ‘afschuwelijke werkelijkheid van de oorlog’.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over justitie en het Koninklijk Huis.
Het is het aandoenlijkste moment donderdagochtend in de Grote Kerk in Den Haag: Twee kinderen, gecast door het Haagse dansgezelschap De Dutch Don’t Dance Division, overhandigen het miniboekje Onze grondrechten in het Koninkrijk der Nederlanden aan koning Willem-Alexander en prinses Amalia.
Het boekje kan op een jurk of jasje worden opgespeld en bevat onder meer een zin uit de eerste naoorlogse troonrede van koningin Wilhelmina: ‘Te duur hebben wij onze vrijheid gekocht dan dat wij haar nu zouden misbruiken of verspillen.’ Dat was op 20 november 1945 en precies tachtig jaar later zijn Eerste en Tweede Kamer bijeengekomen in een bijzondere Verenigde Vergadering om dat moment te herdenken.
Op 10 mei 1940 moet de Tweede Kamer debatteren over een wetsvoorstel tegen landverraad. Die ochtend vallen de Duitsers Nederland binnen. Kamervoorzitter Joop van Schaik kan niet anders dan de vergadering schorsen, maar niet nadat hij in een korte toespraak zijn hevige verontwaardiging heeft uitgesproken: ‘Wij staan voor de afschuwelijke werkelijkheid van de oorlog.’
Ruim vijf jaar lang maakt democratie plaats voor dictatuur. Het parlement vergadert niet. Zowel de Eerste als Tweede Kamer houdt nadien in haar Handelingenkamer een boekenplank leeg, als symbool voor de lange jaren waarin volksvertegenwoordigers niets meer te zeggen hadden. Op 25 september 1945 is het dezelfde Van Schaik die in de Tweede Kamer het woord herneemt. De opschorting van de werkzaamheden ‘voor onbepaalde tijd’ is ten einde. ‘Lange bange jaren van scheiding’, zegt hij, ‘zijn voorbij.’
Heel bestuurlijk Nederland is donderdag aanwezig in de koude kerk, om nog eenmaal het moment van tachtig jaar vrijheid te markeren. De partijloze minister-president Dick Schoof, inmiddels demissionair, sprak op 4 mei tijdens de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam. Koning Willem-Alexander hield een rede bij de Nationale Herdenking op 15 augustus bij het Indisch Monument in Den Haag.
Nu is de beurt aan de parlementsvoorzitters, beiden vers verkozen. Mei Li Vos (GroenLinks-PvdA) van de Eerste Kamer is protocollair voorzitter van de Verenigde Vergadering. Met een hamerslag opent en sluit zij de beraadslaging, die precies een uur duurt. Samen met Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen (VVD) houdt zij een duo-toespraak.
Van Campen memoreert ‘de sfeer van soberheid en gemis’ in de herfst van 1945. Van de honderd leden tellende Tweede Kamer keerde een kwart niet terug. In de Eerste Kamer (toen vijftig leden) waren dat er zestien.
Vos zegt over de lege planken, die op de schermen in de kerk in beeld komen: ‘Ze laten ons zien wat het betekent als er geen debat, geen tegenspraak, geen democratie meer is. We weten waar dat toe heeft geleid.’
De terugkeer naar het primaat van het parlement verliep niet vanzelf. In de bezettingsjaren was over velen een geest van vernieuwing vaardig geworden, niet in de laatste plaats bij koningin Wilhelmina. Maar al snel moet zij haar illusie van een radicaal ander Nederland begraven, zoals haar biograaf Cees Fasseur schrijft. Voor haar opvatting dat het ‘heldenvolk’, de vroegere illegale strijders, het voor het zeggen moeten krijgen, blijkt in de naoorlogse constellatie onvoldoende steun. Restauratie was het devies.
Wederopbouw kreeg voorrang boven ontzuiling, partijen keerden terug in oude gedaanten. Premier Schoof, die na beide Kamervoorzitters spreekt, ziet daarin juist een kracht. Hij bepleit samenwerking en roemt de polder: de Sociaal-Economische Raad (75 jaar oud) en de Stichting van de Arbeid (80 jaar), die vorige maand nog hun jubilea gezamenlijk vierden. Ook daar was koning Willem-Alexander bij.
Generaal b.d. Peter van Uhm haalt een verschil aan tussen politici en staatslieden: politici denken aan de volgende verkiezingen, staatslieden aan de volgende generaties. Na zijn speech is er de afsluiting met de kinderen. De boodschap is duidelijk: straks moeten zij het doen.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant