Non-fictie Niet alleen in het Amerika van Trump, maar ook in Nederland is het volgens politicoloog Rosan Smits ‘glashelder’ dat het fascisme nooit voorgoed begraven is in de twintigste eeuw.
Demonstratie begin dit jaar tegen racisme en fascisme op de Dam in Amsterdam.
Rosan Smits: Dit is fascisme.
De Correspondent, 212 blz.
€ 16,-
Fascisme is geen ideologie, schrijft politicoloog Rosan Smits. Het laat zich moeilijk vangen in een strakke definitie. Hoe kunnen we het dan herkennen, als het zover is? Smits omschrijft het liever als een draaiboek; een fascist herken je aan wat hij doet. De stappen op weg naar fascisme zijn altijd dezelfde: „Een hunkering naar een geïdealiseerd mythisch verleden, een diepe minachting voor feiten en de beschuldiging dat linkse elites en minderheden samenspannen om het land – en de dominante, vaak witte meerderheid – te gronde te richten.” Tel daar de afbraak van de rechtsstaat bij op, de verdediging van rigide genderrollen, de verheerlijking van de hardwerkende burgers tegenover profiteurs die ons land willen leegplukken en de verheerlijking van het authentieke platteland, en je beseft: als dit fascisme is, leven we in een fascistoïde land.
Dat is precies de waarschuwing van Smits in haar pamflet Dit is fascisme, uitgegeven door online journalistiek platform De Correspondent, waar Smits adjunct-hoofdredacteur is. Niet alleen in het Amerika van Trump, maar ook in Nederland is het volgens Smits „glashelder” dat het fascisme nooit voorgoed begraven is in de twintigste eeuw en dat het spook is teruggekeerd. De politicoloog wil de lezer wakker schudden en aanzetten tot actie, tot verzet nu het nog kan. Aan de hand van ideeën en aanbevelingen van denkers als Robert Paxton, Hannah Arendt en Timothy Snyder beschrijft ze hoe fascisme te herkennen, en wat we als burgers kunnen doen.
Het ronkende, alarmistische toontje, typisch voor De Correspondent, werkt haar doel een beetje tegen; het lokt tegenzin uit. Schrijft Smits niet even propagandistisch als wat ze radicaal-rechts verwijt? Maar wie zich die vraag stelt, wordt meteen buiten spel gezet: „Wie denkt dat ‘het hier zo’n vaart niet zal lopen’, wordt de passieve handlanger van het tegendeel.” Uiteindelijk maakt het vele materiaal dat Smits aandraagt haar boude stelling wel degelijk stevig en onweerlegbaar. Overal in de wereld steekt fascisme weer de kop op, en daar mogen we terecht bang voor zijn.
Smits’ analyses van de gevaren van de binnenlandse politiek richten zich vooral op Geert Wilders en zijn retoriek. De PVV-leider past naadloos in het zojuist geciteerde draaiboek van fascisme, al geeft de auteur toe dat onze rechtsstaat sterker staat dan in de Verenigde Staten. Ze neemt het vooral de gematigde partijen kwalijk dat ze Wilders te weinig van weerstand voorzien. Die nemen veel van zijn ideeën over, en staan niet op tegen zijn feitenvrije gebruik van de waarheid, maar proberen de kiezer alleen maar weg te lokken naar hun eigen partij. Smits roept op tot meer inhoudelijk verzet tegen Wilders, door actiever een andere boodschap uit te dragen dan een die verdeelt. Ze gelooft in het mobiliserend potentieel van een hoopvolle boodschap. Ze betoogt ook dat het niet anti-democratisch is om een partij als de PVV uit te sluiten van regeringsdeelname.
Het pamflet is dicht op de tijd (en het nieuws) geschreven, en zou iedereen die dat nog niet was wakker moeten schudden. Het is geen diepgravende analyse van hoe fascisme precies werkt – lees daarvoor bijvoorbeeld het recente Late Fascism van Alberto Toscano, waarin hij laat zien hoe fascisme inherent is aan de liberale democratie. Smits is daarentegen een liberaal in hart en nieren, die haast klassieke progressieve idealen verdedigt.
Zo ziet zij een belangrijke rol in het verzet tegen fascisme weggelegd voor de journalistiek. Journalisten moeten de feiten blijven verdedigen, benadrukt ze. Zeker, maar hier mist een analyse over hoe de journalistiek de vanzelfsprekendheid van haar autoriteit kwijt is. Leiders als Trump en Wilders zetten nepnieuws en sociale media in om een andere werkelijkheid naast die van de journalistiek te creëren, waardoor een steeds groter deel van de samenleving niet meer door op feiten gebaseerde journalistiek wordt bereikt. Wel relevant is haar aandringen dat de antifascistische strijd bovenal een gemeenschappelijke is. In je eentje kun je niet strijden tegen een naderende ramp, zegt ze. Dat moeten we samen doen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC