Asielopvang Terwijl gemeenten worstelen om draagvlak voor azc’s te vinden, verdringen ondernemers zich om drijvende opvang te leveren. Zo verschuift de asielopvang naar het water. ‘Iedereen die ergens een oude schuit had liggen, bood die aan bij het COA.’
Het Rotterdamse cruiseschip Silja is na Ter Apel het grootste opvangcentrum van Nederland.
Eindelijk lijkt alles geregeld in het stadhuis van Terneuzen. Na jaren zoeken komt het nieuwe asielzoekerscentrum in een leeg kantoorpand aan de rand van de stad. De gemeenteraad is akkoord.
Maar zodra daarna, in februari, de vergunning wordt aangevraagd, laait het protest op. Bewoners verzamelen handtekeningen, sturen boze brieven naar de raad. En op sociale media duikt een ‘smoelenboek’ op: raadsleden die voor het azc stemden, worden als ratten afgebeeld.
Het verzet blijft buiten Terneuzen niet onopgemerkt. Diezelfde week ontvangt wethouder Frank van Hulle een mail van vastgoedondernemer Franz Bergman junior. Hij heeft in de krant gelezen over de onrust in Terneuzen en zegt een „betere oplossing” te hebben — eentje waar, schrijft hij, „buurtbewoners, gemeentebestuur en vluchtelingen mee uit de voeten kunnen”.
Niet op het land, maar op het water is ruimte voor asielzoekers, schrijft Bergman. In de bijlage: een glimmende brochure, waarin een binnenschip met 110 cabines pronkt. 220 asielzoekers kunnen op deze ‘duwbak’ wonen, koken, leven op groene stroom. En het mooiste: de boot kan zo weer wegvaren uit Terneuzen. Hij ligt daar slechts „tijdelijk”, benadrukt de vastgoedondernemer.
Wethouder Van Hulle ziet niets in het plan. Terneuzen hééft al een azc-locatie gekozen, in het leegstaande bedrijfspand. Toch komt de wethouder onder druk te staan: via bewoners en lokale politici begint Bergman steun te werven voor zijn eigen boot.
De opvang van asielzoekers verschuift van het land naar het water. In 2021 woonden op een paar opvangboten asielzoekers, tegenwoordig telt Nederland circa dertig locaties op het water. Voorlopig is 2024 het piekjaar: zo’n 15.000 asielzoekers wonen op een cruiseschip, veerboot, boot of ponton – een zesde van het totale aantal asielzoekers, zo blijkt uit cijfers van het COA opgevraagd door NRC. Asielschepen meren aan bij kades in heel Nederland, van Groningen tot Harlingen. Het Rotterdamse cruiseschip Silja is, met tweeduizend vluchtelingen, na Ter Apel het grootste opvangcentrum van Nederland.
Met de toenemende vraag naar asielboten is ook een strijd losgebarsten over de opvangplekken. Drijvende opvang is lucratief voor ondernemers. Exploitanten van cruiseboten rekenen jaarlijks gemiddeld 63.000 euro per opgevangen asielzoeker – twee keer zoveel als het COA doorgaans kwijt is aan opvang in een gewoon azc. Hierdoor is een vechtmarkt ontstaan waarbij scheepsexploitanten elkaar proberen af te troeven.
Soms gaat die concurrentiestrijd ten koste van de veiligheid. Circa een vijfde van de asielschepen voldoet niet aan de regels, blijkt uit cijfers van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Dit jaar hebben zeven van de 31 gecontroleerde opvangboten een boete gekregen; vorig jaar waren het vier boetes en het jaar daarvoor ook zeven.
Het COA stelt zelf dat er „vooral kleine gebreken” zijn gevonden en dat de veiligheid aan boord „in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de schipper” is. De inspectie zegt dat de beboete schepen bijvoorbeeld teveel vluchtelingen aan boord hadden, of zich niet hielden aan veiligheidsvoorschriften in de machinekamer. In de laatste drie jaar zijn in totaal 664 gebreken vastgesteld en waarschuwingen uitgedeeld aan opvangboten van het COA.
Dat het COA uitwijkt naar het water, is pure noodzaak. In de zomer van 2022 slapen zevenhonderd asielzoekers noodgedwongen wekenlang op het grasveld voor de poorten van het overvolle Ter Apel. Er is nauwelijks een gemeente te vinden die bereid is het aanmeldcentrum te ontlasten. In allerijl besluit toenmalig staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel, VVD) drie grote cruiseschepen naar Nederland te laten varen. Waar ze moeten aanmeren weet hij nog niet, desnoods blijven ze dobberen voor de kust.
Zo belandt het COA onverwacht in een ‘botenwereld’ waar het niets vanaf weet. Zonder expertise in huis, wordt de organisatie verantwoordelijk voor huur, verblijf en veiligheid op de grootste schepen van Europa. Vastgoedbedrijven springen in het gat en bieden wekelijks lange lijsten aan met potentiële slaapboten.
Al die partijen willen snel ter zake komen, blijkt uit interne stukken die het COA eerder heeft vrijgegeven op grond van de Wet open overheid (Woo). Ze azen op dezelfde schepen, die noodgedwongen stillagen tijdens de coronapandemie en daarna niet meer in gebruik zijn genomen. Schepen die liggen te verpieteren in buitenlandse wateren in Griekenland, Hongarije, Malta, Turkije of gewoon in Nederland zelf, in de Rotterdamse haven.
„Iedereen die ergens een oude schuit had liggen, bood die aan bij het COA,” zegt Daniël de Groot, bestuursadviseur bij de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Er was aanvankelijk weinig aandacht voor toezicht op de veiligheid van de schepen, zegt De Groot. „We kregen van de veiligheidsregio’s te horen dat honderden asielzoekers op schepen woonden. Ze vroegen of we daar niet eens naar moesten kijken.”
Algauw ontdekte de inspectie dat heel wat schepen niet voldeden aan de veiligheidseisen. „We troffen situaties aan waarin brandmeldinstallaties niet voldeden of papieren niet in orde waren.”
Volgens De Groot is het toezicht sinds 2023 aangescherpt. Zodra een schip wordt aangeboden, doet het COA een schouw en kijkt de inspectie direct mee naar de veiligheidsaspecten.
Hierdoor vallen ook boten af. Zoals in Velsen, waar in 2023 een zoektocht begint naar een hotelschip om aan te meren aan het Noordzeekanaal. Twee partijen bieden een boot aan. De ene is Bergman Assets, van vastgoedondernemer Franz Bergman en zijn zoon Franz junior. Ze bezitten reisbureaus en handelden tijdens de coronacrisis in mondkapjes. Nu de asielcrisis zich aandient zijn ze in de hotelschepen gestapt. De andere bieder is Slaapschepen, de Friese marktleider die de meeste cruiseboten aan het COA levert. De goedkopere boot van Slaapschepen zakt voor de schouw – waardoor die van Bergman overblijft: de 135 meter lange Ocean Majesty, een van de oudste cruiseboten ter wereld.
Ook over die boot heeft de financiële afdeling van het COA haar bedenkingen. Hij is dan wel groot en direct leverbaar, hij is ook peperduur: maar liefst 23 keer duurder dan de kostprijs, zo blijkt uit interne stukken van COA. En dat de Ocean Majesty plek heeft voor driehonderd tot vijfhonderd personen, lijkt niet realistisch.
Het negatieve advies wordt in de wind geslagen, het COA gaat akkoord: augustus 2023 meert de Ocean Majesty aan in Velsen.
Volgens de regels voor inhuur mag een schip als de Ocean niet zonder aanbesteding worden gegund. Toch doet COA dit op grote schaal. In 2023 overtreedt de organisatie voor 167,9 miljoen euro de regels bij de huur van schepen en catering aan boord, volgens haar eigen jaarverslag. Het jaar erop geeft COA 241,7 miljoen euro uit aan schepen zonder ook maar één aanbesteding.
Doordat de boten niet openbaar worden aanbesteed, dingen minder partijen mee voor de deal, waardoor onderhandelaars hogere prijzen kunnen vragen. In Velsen blijkt hoeveel goedkoper het kan. Begin 2025 moet het contract met Bergman worden verlengd. COA besluit het op te zeggen. En dan gaat Bergman alsnog overstag: de boot ligt er nu tot de zomer van volgend jaar, voor een aanzienlijk lager bedrag. Hoeveel lager, wil Bergman niet zeggen.
Naast de Ocean Majesty probeert Bergman andere asielboten te verhuren. Ze worden niet alleen bij het COA aangeboden, maar ook direct bij gemeentebesturen. In Terneuzen krijgt wethouder Frank van Hulle begin 2025 het voorstel binnen om asielzoekers op te vangen op een drijvend ponton. Zijn ambtenaren concluderen: nergens plek. Alle kades worden gebruikt voor laden en lossen, of liggen te dicht bij sluizen en bruggen. Van Hulle laat het bedrijf weten dat het idee onuitvoerbaar is. Daarmee, denkt hij, is het plan van de baan.
Maar Bergman is nog niet klaar met Terneuzen.
Een medewerker van het bedrijf zoekt contact met een lokale actiegroep die fel ageert tegen het beoogde azc in het lege kantoorpand. Hij geeft online een presentatie, vertelt Eric van Nieuwenhuyze, voorman van de actiegroep. „Het plan was een stuk beter dan dat azc aan land. Alles is beter dan een asielzoekerscentrum hier.”
Het vastgoedbedrijf vraagt hem mee te denken. „Ik heb de medewerker van Bergman in contact gebracht met politici, en we hebben samen gekeken naar plekken waar zo’n boot kan liggen,” zegt Van Nieuwenhuyze. „Op de Westerschelde, bijvoorbeeld.”
Bergman stuurt wethouder Van Hulle een vernieuwd voorstel: om de opvangboot aan de Westerschelde te leggen. Hij is verbaasd. „De Westerschelde is een brede zeearm met golfslag,” zegt hij. „Daar kun je geen mensen langdurig huisvesten. Dan worden ze allemaal zeeziek.”
Bergman Assets geeft niet op en neemt een opmerkelijke stap: het besluit omwonenden van het beoogde azc zélf te informeren. Op 10 maart 2025 ontvangen ze een brief van het vastgoedbedrijf. „Wij begrijpen uw zorgen,” schrijft het bedrijf. „De wijze waarop deze locatie is gekozen en gecommuniceerd door de gemeente had anders gemoeten.” De brief noemt de onvrede van bewoners „begrijpelijk en terecht” en stelt een alternatief voor: een opvang op het water – van Bergman. „Wij roepen de gemeente op om in gesprek te gaan over deze alternatieve mogelijkheid,” schrijft het bedrijf.
De brief bereikt ook regionaal dagblad PZC, dat erover bericht. Daarin erkent een medewerker van het vastgoedbedrijf dat Bergman „gebruikmaakt van het feit dat veel Terneuzenaren het niet eens zijn met de komst van een azc”.
VELSEN-NOORD – Het zeecruiseschip Ocean Majesty aan de VOB-kade. De Ocean Majesty is bedoeld voor de tijdelijke huisvesting van maximaal driehonderd aan de IJmondregio verbonden vluchtelingen en statushouders die op een woning wachten. ANP JEROEN JUMELET
VELSEN – Het zeecruiseschip Ocean Majesty ligt aan de VOB-kade. De Ocean Majesty is bedoeld voor de tijdelijke huisvesting van maximaal driehonderd aan de IJmondregio verbonden vluchtelingen en statushouders die op een woning wachten. ANP SEM VAN DER WAL
Vluchtelingen passeren nabij het grote vluchtelingenschip Silja Europa aan de Marconistraat, Rotterdam West, op 12 maart 2025. Het schip wordt momenteel gebruikt om vluchtelingen met verblijfsstatus in Nederland onder te brengen. Hedayatullah Amid / NRC
Vluchtelingen passeren nabij het grote vluchtelingenschip Silja Europa aan de Marconistraat, Rotterdam West, op 12 maart 2025. Het schip wordt momenteel gebruikt om vluchtelingen met verblijfsstatus in Nederland onder te brengen. Hedayatullah Amid / NRC
Hasain Alswis, 27, een vluchteling uit Syrië, zit in zijn kleine, benauwde kamer aan boord van het vluchtelingenschip Silja Europa, dat aangemeerd ligt aan de Marconistraat, Rotterdam West, op 12 maart 2025. Hij uit zijn frustratie over de beperkte ruimte, die hij ongemakkelijk vindt om in te slapen. Het schip wordt momenteel gebruikt om vluchtelingen met verblijfsstatus in Nederland onder te brengen.Hedayatullah Amid / NRC
Het vluchtelingenschip Silja Europa poseert voor een foto aan de Marconistraat, Rotterdam West, op 12 maart 2025. Het schip wordt momenteel gebruikt om vluchtelingen met verblijfsstatus in Nederland onder te brengen.Hedayatullah Amid / NRC
Het optreden van Bergman brengt het debat in Terneuzen opnieuw in beweging. Fracties in de gemeenteraad willen in mei van dit jaar weten waarom het ‘botenplan’ niet serieus is onderzocht. Van Hulle ziet het met lede ogen aan. „Tegenstanders grijpen alles aan om te zeggen dat de beoogde locatie niet voldoet en dat gekeken moet worden naar alternatieven. Het botenplan, hoe onrealistisch ook, komt dan goed uit. Het wordt steeds weer genoemd door mensen die hopen dat het azc dan alsnog van tafel gaat.”
Intussen loopt het echte azc-project opnieuw vertraging op. In de gemeenteraad, die al akkoord was met de gekozen locatie, ontstaat steeds meer twijfel. Uiteindelijk stemt de raad vorige week tegen het verlenen van een vergunning voor het azc.
Franz Bergman junior wil niet ingaan op vragen over zijn lobby in Terneuzen.
Waar schepen steeds vaker in beeld komen als azc-alternatief, ontstaan risico’s. Ondernemers kopen soms schepen op die lang hebben stilgelegen, laten er snel kamers inbouwen en verhuren die dan door.
Dat ging al eens fout. In april 2022 doet zich een grote uitbraak van buiktyfus voor: 72 bewoners en medewerkers van een asielboot in Haarlem raken besmet, vijfentwintig worden opgenomen in het ziekenhuis. De oorzaak: de metalen wand die het drink- van het rioolwater in de boot moest scheiden, blijkt helemaal versleten, waardoor vermenging plaatsvindt.
Een jaar later grijpt de inspectie in bij een oud passagiersschip, de Barbarella in Groningen. De inspectie stelt vast dat het certificaat van het schip in september 2023 verloopt, terwijl er op dat moment asielzoekers in worden opgevangen. De Groot: „We hebben gezegd: dit schip kan niet meer worden gebruikt.”
Er ontstaat spanning tussen de betrokken organisaties. Als het schip dicht moet, belanden honderden asielzoekers op straat. COA zou daarom, volgens bronnen van NRC, aanvankelijk hebben geweigerd het schip te ontruimen. „We stonden op dat moment voor de taak om de mensen op een andere locatie op te vangen in een overvol opvanglandschap, dat kost tijd”, zegt een COA-woordvoerder.
In september 2023 wordt toenmalig minister Mark Harbers (VVD) vertrouwelijk geïnformeerd over het opvangschip, dat volgens de inspectie „buiten gebruik” moet worden gesteld. De Groot: „Als het certificaat is verlopen, valt er weinig te praten.” Het duurt nog tot november dat het COA de circa tweehonderd asielzoekers overbrengt naar een andere boot. Het schip is dan ruim een maand zonder papieren als drijvende opvang gebruikt.
Eenmaal in de scheepswerf blijkt dat het certificaat niet voor niets was verlopen: het schip voldoet niet meer aan de technische eisen. Na een opknapbeurt wordt de Barbarella opnieuw gekeurd en mag het weer als opvangboot worden gebruikt. De nieuwe eigenaar bevestigt het schip in december 2023 gekocht te hebben met de juiste certificaten. De veiligheid van de bewoners is „nooit in het geding geweest”, zegt de woordvoerder van het COA.
Inmiddels zouden scheepseigenaren „steeds beter in staat zijn om de regels voor veiligheid na te leven”, stelt het COA, dankzij betere samenwerking met de inspectie.
Dat vindt de inspectie zelf ook. Er is nu goed zicht op welke boten worden verhuurd en de bijhorende certificaten, zegt Daniël de Groot van de ILT. „Hopelijk zorgt het ervoor dat de scheepsexploitanten zelf ook scherper worden op de regels en niet meer de onderkant van de markt opzoeken.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC