Twee anoniem overgeleverde composities zijn maandag officieel toegeschreven aan Johann Sebastian Bach. Na een zoektocht van 33 jaar wist de Duitse musicoloog Peter Wollny vast te stellen dat Bach (1685-1750) de componist moet zijn.
is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant.
Het gaat om twee orgelwerken, die direct zijn toegevoerd aan de befaamde catalogus: de Bach-Werke-Verzeichnis (BWV). Het is de grootste ontdekking van een substantieel Bach-werk sinds 2008, toen Bachs auteurschap van een koraalfantasie werd bevestigd.
Het zijn allebei chaconnes: stukken gebaseerd op een herhalend baslijntje, in d-klein en g-klein, die de BWV-nummers 1178 en 1179 hebben gekregen. De werken zijn maandagmiddag in aanwezigheid van verscheidene hoogwaardigheidsbekleders gepresenteerd in de Thomaskirche in Leipzig, de kerk waar de Duitse componist vanaf 1723 werkte.
De ‘premières’ werden gespeeld door de Nederlandse organist Ton Koopman. De presentatie is terug te kijken op YouTube.
Ontdekker Peter Wollny, een van de meest gerenommeerde Bach-onderzoekers, hield tot een paar maanden geleden een slag om de arm, zegt Ton Koopman maandagavond vanuit Leipzig over de telefoon. ‘Nog altijd heeft Wollny het over 99,9 procent zekerheid. Maar wat mij betreft mag hij daar 100 procent van maken.’
Aan de bevestiging ging een lange speurtocht vooraf. Wollny ontdekte de stukken al in 1992 in de Koninklijke Bibliotheek van België. De twee orgelwerken, anoniem en ongedateerd, vielen hem direct op en bleven hem fascineren.
Enkele jaren geleden dook er een sollicitatiebrief op uit 1729 van een organist, Salomon Günther John. Daarin beweerde hij een leerling te zijn geweest van Bach, overigens zonder Bach bij naam te noemen. Wel stond erin dat het in Arnstadt was, het Thüringse stadje waar Bach van 1703 tot 1707 werkte. De vondst van de sollicitatiebrief werd gedaan door het Bach Research Portal, dat alle archieven rond de muzikantenfamilie Bach digitaliseert.
Omdat Salomon Günther John een bijbaan had als gerechtsschrijver zijn er meerdere handschriften van hem bewaard gebleven, wat het vergelijken makkelijker maakte. Na handschriftonderzoek werd vastgesteld dat deze John ook verantwoordelijk moest zijn voor de bladmuziek die in de Brusselse collectie was beland.
Maar John kon zulke complexe muziek nooit zelf hebben geschreven. De theorie is dat John de noten van Bach moet hebben gekopieerd, wat een gebruikelijke methode was om muziek aan te leren. Er zijn geen andere kopieën van de chaconnes bekend.
Na deze ontdekking werd de muziek vergeleken met Bachs andere werk uit die vroege periode: hij was per slot van rekening zelf een componist aan het begin van zijn carrière. ‘De muzikale argumenten werden sterker en sterker’, zegt Koopman.
Pas in mei dit jaar hoorde Koopman van ontdekking. In september werd hem gevraagd de stukken uit te voeren. Dacht hij direct: natuurlijk, Bach? ‘Mijn eerste indruk was: dit is een goede componist. Maar hoe vaker ik ze doorspeelde, hoe duidelijker het voor mij werd. Zeker het stuk in g-klein zal snel in het repertoire komen. Er zit een heel sterke ontwikkeling in, veel afwisseling, gevoel voor harmonie.’
De kopieën moeten uit 1705 stammen. De chaconne in d-klein lijkt ouder, die in g-klein is wat rijker, volgens Koopman. Zijn het jeugdwerken of ‘vroege werken’? ‘Dat laatste’, zegt Koopman. ‘Hij weet heel goed wat hij wil zeggen. Sommige momenten doen al denken aan de beroemde Passacaglia in c-klein.’ De Passacaglia is een van Bachs bekendste orgelstukken.
Van Bachs orgeloeuvre is waarschijnlijk maar een klein deel bewaard. Omdat hij zelf speelde, en hij ook een meesterlijk improvisator was, was de noodzaak om alles uit te schrijven minimaal: het noteren gebeurde veel voor en door leerlingen. Alsnog passen alle bewaarde en erkende Bach-orgelwerken op maar liefst 16 cd’s.
Koopman heeft een opname gemaakt van de herontdekte stukken op het orgel in de grote kerk van Arnstadt. Die komt binnenkort op YouTube. De presentatie valt samen met de viering van het 75-jarig bestaan van het Bach-Archiv Leipzig, waarvan Ton Koopman de voorzitter is.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant