Nexperia-crisis Ambtenaren van Economische Zaken gaan naar China om de Nexperia-crisis te bezweren en te voorkomen dat ook andere sectoren worden meegezogen in het diplomatieke conflict. Intussen groeit de kritiek op de aanpak van minister Vincent Karremans.
Vincent Karremans, demissionair minister van Economische Zaken, afgelopen vrijdag voorafgaand aan de ministerraad op het ministerie van Algemene Zaken in Den Haag.
Nationaal en internationaal neemt de kritiek toe op de manier waarop demissionair minister Vincent Karremans (Economische Zaken, VVD) de Nexperia-crisis aanpakt. Hij besloot eind september de activiteiten van de Nederlandse chipmaker te bevriezen, om te voorkomen dat de Chinese eigenaar Zhang Xuezheng (‘Wing’) het bedrijf zou leegtrekken. China sloeg terug met een exportverbod voor alle chips geproduceerd in Chinese Nexperia-vestigingen, waardoor westerse autofabrikanten in grote problemen kwamen.
De voornaamste kritiek op Karremans: hij had van tevoren moeten overleggen met China om een heftige reactie te voorkomen. Nadat de onderhandelingen op gang kwamen, benadrukte Karremans in een interview dat hij absoluut „geen spijt” had van zijn aanpak. Die uitspraak landde slecht bij het Chinese ministerie van Handel, dat liet weten „zwaar teleurgesteld en zeer ontevreden” te zijn over Karremans’ uitspraak dat hij het „allemaal zo weer zou doen”. Volgens de Chinese autoriteiten worden „met dergelijke opmerkingen goed en fout door elkaar gehaald” en persisteert de bewindsman in zijn eigen gelijk.
Niet alleen China is boos op Karremans, ook Nederlandse volksvertegenwoordigers uiten nu hun onvrede. Vooral het gebrek aan internationale afstemming en aan overleg, en de onvolledige communicatie met het parlement veroorzaken onvrede. De Kamerleden storen zich aan de manier waarop de minister in actie kwam en een diplomatiek conflict met China begon, waarna de handel in chips met Europa opdroogde en de Europese auto-industrie in paniek raakte.
„Het lijkt op een eenmansactie vanuit Economische Zaken, toch niet het belangrijkste ministerie in Den Haag, dat de internationale consequenties en reacties volstrekt niet goed in beeld had”, zegt Europarlementariër Dirk Gotink (NSC). „Waar waren Buitenlandse Zaken, Financiën en de minister-president?”
Karremans haalde de Wet beschikbaarheid goederen uit 1952 van stal, een ‘reserve-instrument’ voor buitengewone omstandigheden, zoals oorlog of acute schaarste. Het ministerie wilde naar eigen zeggen de beschikbaarheid van chips voor de Europese auto-industrie garanderen, maar het tegenovergestelde gebeurde: China voelde zich geschoffeerd en besloot de export van het eindproduct uit de Nexperia-fabriek in de Chinese stad Dongguan te staken.
De bewindsman koos er bewust voor de Tweede Kamer niet te informeren. Het ministerie behandelde de kwestie als een individuele bedrijfsaangelegenheid, in plaats van als een geopolitiek probleem. „De inzet is altijd geweest – zoals gebruikelijk bij bedrijfsvertrouwelijke casussen – om dit niet-publiekelijk op te lossen”, laat het departement aan NRC weten.
Daardoor kreeg zijn besluit te weinig democratische rugdekking, vinden sommige Kamerleden. Drie parlementariërs van het NSC stelden vorige week, vlak voor hun vertrek uit de Tweede Kamer, 35 vragen aan minister Karremans. Die gaan vooral over wat ze allemaal niet weten – en dat lijkt best veel.
Gezien artikel 68 van de Grondwet, de inlichtingenplicht en het belangrijkste controlerecht van de Staten-Generaal, had Karremans volgens de indieners de Kamer „onmiddellijk, volledig en uit eigen beweging” dienen te informeren over deze „relevante ontwikkelingen”.
Vincent Verouden, inmiddels ex-Kamerlid van NSC, wijst erop dat de Kamer pas op 14 oktober van Karremans bericht kreeg over de uitzonderlijke stap om een niet eerder gebruikte oorlogswet in te zetten. „En dat was een vrij korte brief, van drie kantjes, met weinig details.” Wat was bijvoorbeeld precies de ‘noodsituatie’ die het inroepen van deze bijzondere wet vereist?
De Kamerleden van NSC hebben ook gevraagd welke economische analyse het ministerie had gemaakt voorafgaand aan het besluit om bij Nexperia in te grijpen, „met name ten aanzien van de leveringszekerheid in de Europese halfgeleiderketen”. Ze willen onder meer weten of er wel rekening is gehouden met mogelijke reacties van China en de gevolgen voor Nexperia.
Duidelijk is dat de ministerraad geen besluit heeft genomen over de ingreep van Economische Zaken op 30 september. Wellicht is dat vertrouwelijk besproken, maar het is niet uit te sluiten dat de minister-president Schoof niet op de hoogte was van de interventie bij Nexperia, waar de Chinese autoriteiten zo kwaad over werden. De Kamerleden willen weten nu wanneer en hoe Schoof hierover is geïnformeerd.
De Nederlandse delegatie die deze week China bezoekt om de angel uit het slepende Nexperia-conflict te halen, heeft een dubbele opdracht. Missie één: de auto-industrie heeft dringend betrouwbare aanvoer van chips nodig. Missie twee: voorkom erger, zodat de diplomatieke ruzie met China niet overslaat op andere sectoren.
De vorige openlijke diplomatieke ruzie tussen Nederland en China, over de levering van Nederlandse onderzeeërs aan Taiwan, liep zo hoog op dat China handelsmissies schrapte en opdrachten voor Martinair en Shell niet doorgingen. Dat was in 1980, toen de economische macht van China nog beperkt was. Nu is het land de tweede economie ter wereld en schrikt het, zoals in deze Nexperia-crisis blijkt, niet voor terug voor economische strafmaatregelen.
De Nederlandse belangen zijn groot: China was in 2024 goed voor 40 procent van de omzet van ASML van in totaal 28,3 miljard euro. Die 11,7 miljard euro was volgens CBS-cijfers ongeveer de helft van de Nederlandse goederenexport naar China.
Waarom heeft Karremans niet een meer diplomatieke weg gekozen? De topman van ASML, Christophe Fouquet, wiens bedrijf ervaring heeft met het vermijden van geopolitieke valkuilen, zei het afgelopen zondag zo in Buitenhof: „Het is heel belangrijk om met elkaar te praten voordat je escaleert en dat is hier misschien in omgekeerde volgorde gebeurd. Dit zijn zeer gevoelige zaken.”
Volgens Europarlementariër Gotink zullen de Chinezen heus begrip hebben voor een uitspraak van de Ondernemingskamer en de onafhankelijkheid van een rechter. Die greep in omdat topman Wing niet in het belang van de onderneming handelde, maar vooral in dat van hemzelf, wat een voorlopig vermoeden van wanbeleid opleverde.
Gotink zegt dat het grootste probleem voor China de directe interventie door de minister is. „Ik denk dat ze hadden kunnen leven met een pionnetje minder, maar niet met een minister die de boel overneemt.” Hij vreest dat Nederland nu de ‘Litouwen-behandeling’ krijgt. „Daar zijn de Litouwers nog steeds niet van hersteld.” De Baltische staat opende een paar jaar geleden een officieuze ambassade in Taiwan, waarop China in toorn ontstak.
„Qua naoorlogse economische besluitvorming is dit ongekend”, benadrukt Gotink. Hij wijst erop dat kort na Karremans’ ingreep in Nexperia de top tussen China en de VS over hun handelsbeperkingen plaatsvond. „De VS zaten al tot aan hun nek in Chinese afstemmingsoverleggen. Nexperia kwam daar heel onverwachts bij. In Duitsland werd het meteen chefsache.”
Karremans hanteerde de Wet Beschikbaarheid Goederen vlak voor de landelijke verkiezingen van 29 oktober. Dat hij dit om electorale redenen deed, zoals sommige critici beweren, in de hoop met publiciteit rond Nexperia stemmen te trekken, is onwaarschijnlijk. Het ministerie van Economische Zaken was helemaal niet van plan de ingreep publiek te maken, aldus Karremans vorige week in The Guardian. „We wilden dit snel en stil oplossen.” Het ministerie moest echter naar buiten komen met een verklaring over de Wet Beschikbaarheid Goederen, nadat NRC er op zondag 12 oktober over had bericht.
Ingewijden op het departement wijzen er op dat razendsnel is gehandeld omdat eind september signalen kwamen dat kennis, kunde en capaciteit van de halfgeleiderfabrikant uit Europa dreigden te verdwijnen.
Dat het Nederlandse kabinet andere lidstaten niet vooraf over de ingreep heeft geïnformeerd, roept vragen op. Volgens Artikel 22 van de EU Chips Act moeten Europese lidstaten elkaar „zonder vertraging” waarschuwen als ze vermoeden dat de levering van halfgeleiders een serieus probleem gaat opleveren. Dat Karremans dit niet deed, kan erop duiden dat hij de leveringsproblemen niet had zien aankomen.
Vincent Karremans noemde de ontwikkelingen vorige week in The Guardian een „wake-upcall voor het Westen” en een „economische thriller”. Ook die uitlatingen worden in China als een provocatie opgevat. Het commentaar van de Chinese staatskrant China Daily: „Het verdedigen van een duidelijk gebrekkig besluit geeft aan dat sommigen in de Nederlandse regering meer geïnteresseerd zijn in politieke profilering dan in het oplossen van de crisis.”
Nexperia is vooral gebaat bij diplomatieke rust, om het interne conflict met moederbedrijf Wingtech op te lossen. De Chinese holding is eigenaar van Nexperia, maar heeft door de uitspraak van de Ondernemingskamer geen grip meer op de Europese organisatie. Omgekeerd heeft het hoofdkantoor van Nexperia in Nijmegen geen grip op de fabriek in China.
Gotink: „Ik weet niet wat ze bij Economische Zaken verwachten van hun bezoek aan China. Karremans’ aanpak was onnodig en escalerend. De vraag is hoe je in de complexe relatie met China autonomie gaat inbouwen zonder dat je in directe commerciële conflicten terechtkomt. Dat doe je niet door een vliegdekschip voor de kust van Shanghai te leggen, dat doe je met slimme politiek.”
Een politicus die zegt nergens bang voor te zijn, voelt de geopolitieke realiteit van een klein land met grote belangen niet aan, stelt Gotink: „Het is goed af en toe bang te zijn.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC