Actiegroep Kick Out Zwarte Piet zou dit weekend voor het laatst protesteren, maar het bleek niet nodig. Gemeenten bonden in of bliezen de intocht geheel af. Hoe verliep de culturele omslag?
is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over identiteit, polarisatie en extremisme.
De missie is nagenoeg volbracht. Na vijftien jaar activisme zou Kick Out Zwarte Piet (KOZP) dit weekend voor het allerlaatst protesteren bij een Sinterklaasintocht, en nog maar op één plek in Nederland: het Zeeuwse ‘mosseldorp’ Yerseke. Maar die intocht werd woensdag geheel afgeblazen.
Het intochtcomité wijst in een reactie op Facebook op de ‘landelijke dreiging van meerdere actiegroepen’. De risico’s voor kinderen, bezoekers en vrijwilligers zijn ‘te groot en niet te overzien’. ‘Wij willen voorkomen dat Yerseke het toneel wordt van een politieke of maatschappelijke confrontatie.’
Eigenlijk zouden de activisten van KOZP dit jaar in tien plaatsen gaan demonstreren. Maar na ‘gesprekken met gemeenten en intochtcomités’ zijn de verzochte aanpassingen aan de Pieten alsnog gemaakt, schreef de actiegroep op Instagram. ‘Hierdoor werd demonstreren op die plekken overbodig.’
Op het laatst bezweek ook Texel, dit jaar het decor van de landelijke intocht, onder die druk. KOZP had al aangekondigd daar te gaan protesteren, omdat de Pieten te veel roetvegen op het gezicht hebben en afropruiken dragen. Maar KOZP werd deze week beloofd dat er een ‘inclusieve invulling van de intocht’ op het eiland zou zijn. Het protest werd daarop afgelast.
Vorig jaar vond er eenzelfde dynamiek plaats: volgens KOZP pasten dertig gemeenten alsnog het uiterlijk van hun Pieten aan, nadat zij door de actiegroep waren benaderd en op een zwarte lijst werden geplaatst. Lang niet altijd ging het om de kleur zwart. Ook rode lippen, gouden oorbellen of afropruiken moesten worden geschrapt.
Van harte ging het niet overal. ‘Ik word er wel een beetje moedeloos van’, zei Edwin Boomsma van de gemeente Coevorden in de Volkskrant. Alleen de pruiken waren daar het hete hangijzer. ‘Het is een kwestie van geven en nemen, maar dit komt neer op eisen.’ Organisaties bekritiseren die van goede wil zijn, werkt volgens hem averechts.
Vanuit Yerseke was ook dit jaar nog gemor te horen. ‘Op een dorp als Yerseke moet je niet gaan schreeuwen om je zin te krijgen’, zei Liesbet Bode tegen regiokrant PZC. ‘Dan bereik je het tegenovergestelde. Door het ons zo in de schoenen te schuiven, wordt het lastig.’ Een paar dagen later blies het comité de hele intocht af.
Zo klinkt dus het laatste restje verzet tegen verandering. De weerstand is bijna geheel uitgedoofd, de angst voor polarisatie en escalatie te groot. Op 5 december heffen KOZP en de gelieerde stichting Nederland Wordt Beter – wegens behaald succes – zichzelf op. Vrijwel overal is Zwarte Piet vervangen voor een Piet met roetvegen.
Als er nu nog ergens een Piet volledig in blackface opduikt, is dat haast per definitie een politiek statement. Zo was er eind oktober een anti-immigratieprotest in Den Bosch. Enkele demonstranten, onder meer van de groepering Defend Vught, waren verkleed als Zwarte Piet. ‘Wij zijn geen racisten, enkel bezorgde Nederlanders’, kopte het Brabants Dagblad.
Ook bij Ongehoord Nederland – momenteel vooral in het nieuws omdat presentator Raisa Blommestijn voor groepsbelediging is veroordeeld – duiken nog Zwarte Pieten op. Op 23 november houdt de omroep een Sinterklaasfeest in Culemborg, waarbij Coole Piet Diego is uitgedost in een afropruik, rode lippen en zwarte schmink. ‘Superleuk, met ouderwetse Pieten!’, zegt een moeder in het promofilmpje.
Het lijken de allerlaatste stuiptrekkingen van Zwarte Piet, de frictie die KOZP-voorman Jerry Afriyie vaak ‘groeipijn’ heeft genoemd. Ja, het verzet was hevig en het kostte veel mensen, onder wie oud-premier Mark Rutte, veel jaren om van mening te veranderen, maar het voortschrijdend inzicht kwam er uiteindelijk en masse. In sommige gevallen werd capitulatie min of meer afgedwongen.
Velen konden aanvankelijk niet inzien dat als zij zelf geen kwaad in de zin hadden, hun geliefde traditie toch als aanstootgevend kon worden ervaren. Ze maakten het niet mee dat kinderen van kleur elk jaar vanaf november tot begin december voor Zwarte Piet werden uitgemaakt. Maar ook zij bleken meestal bereid te luisteren en zich aan te passen.
Eind augustus zette KOZP de ‘eindsprint’ in, zoals de actiegroep het zelf noemt. Midden in zijn optreden op het hoofdpodium van Into The Great Wide Open op Vlieland legde rapper Sef de muziek stil en gaf het woord aan Afriyie. De festivalmeute zweeg.
‘Vijftien jaar geleden geloofde een handvol mensen dat Nederland nog mooier en beter kon’, zei hij. ‘Het werd ons niet in dank afgenomen. Het was onbegonnen werk, werd ons met geweld toevertrouwd: ‘Wat gaan jongens en meisjes uit de Bijlmer veranderen in Nederland?’ Vijftien jaar later is Zwarte Piet nog harder gevallen dan het kabinet.’
Het hele veld begon te juichen. ‘Onze bijdrage zit erop en de jouwe begint vanaf nu. We geven het stokje over aan jou en we vragen vol hoop: lief Nederland, bescherm onze successen en zet de strijd voort, op een eigen gekozen terrein. Tot we allemaal in waardigheid kunnen leven.’
In 2011 braken kunstenaar Quinsy Gario en dichter Jerry Afriyie de al langer sluimerende discussie over Zwarte Piet definitief open. Zij werden hardhandig gearresteerd omdat ze zwijgend met een ‘Zwarte Piet is racisme’-opdruk, de een op een wit T-shirt, de ander op een zwarte hoodie, langs de kant van de intocht in Dordrecht stonden.
‘Ik word geslagen en geschopt, ik heb niets gedaan!’, schreeuwde Gario terwijl hij door drie agenten werd overmeesterd. Afriyie, op de grond gedrukt, riep: ‘Ik ben hier voor alle volwassenen en kinderen in Nederland die niet gehoord worden.’ Een omstander filmde de aanhouding. Afriyie zei later dat de video een ‘soort George Floyd-momentum’ had ontketend.
Terwijl de culturele omslag zich geleidelijk voltrok, werd het verzet ertegen steeds meer verbeten. Een klein deel radicaliseerde. De ‘polarisatie rondom Zwarte Piet’ was enkele jaren een terugkerend aandachtspunt in het dreigingsbeeld van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.
Protesten van KOZP ontlokten geregeld rellen en geweld, waardoor alleen al de aankondiging van een demonstratie bij een intocht gemeenten grote schrik aanjoeg. In 2019 kwam het tot een dieptepunt met het belagen van een KOZP-vergaderruimte in Den Haag. De belagers staken volgens de politie zwaar vuurwerk af, poogden brand te stichten en vernielden auto’s.
Ook het protest in Staphorst in 2022 werd berucht. Voordat de demonstratie begon, werden KOZP-activisten en waarnemers van Amnesty International fysiek belaagd door relschoppers, hun voertuigen werden op de afrit van de A28 klemgezet, bekogeld en vernield. De inzittenden werden bedreigd. De politie greep veel te laat en laks in, bleek later uit een inspectierapport.
De grimmige beelden leken in het voordeel te werken van KOZP. Telkens was te zien dat de activisten vreedzaam demonstreerden, maar agressief werden bejegend door tegendemonstranten, zoals door PSV-hooligans in 2019 in Eindhoven, die met eieren en bierblikken gooiden, de KOZP-activisten uitscholden voor ‘apen’, ‘zwartjoekels’, ‘stinkhoeren’ en ‘bolletjesslikkers’, en zelfs Hitlergroeten leken te doen.
‘Puur asogedrag’, zei Rutte daarover. Om de kinderen leek het toen allang niet meer te gaan. De strijd voor het behoud van Zwarte Piet begon zich naar almaar guurdere hoeken te begeven, zoals de rechts-extremistische groeperingen Voorpost, Pegida en zogeheten Defend-groepen. Welke gewone burger wilde daar nog bij horen?
De ironie is dat degenen die nu nog zo hardnekkig aan Zwarte Piet blijven vasthouden, zelf het bewijs leveren voor de leus van KOZP: Zwarte Piet is racisme. Want wat heeft een Zwarte Piet op een anti-immigratieprotest te zoeken als die figuur niets met ras heeft te maken? In de woorden van KOZP-medeoprichter Raul Balai: ‘Als jij nu als Zwarte Piet de straat opgaat, weet iedereen dat jij bewust met iets racistisch bezig bent.’
Zelf zag Afriyie de ‘blokkeerfriezen’ in 2017 als keerpunt, zei hij vorig jaar in de Volkskrant. ‘Daarvóór werd het geweld tegen ons gezien als iets waar we zelf schuld aan hadden. Maar toen onze bussen in 2017 op de A7 vlak voor Dokkum werden tegengehouden door blokkades van boze Friezen, zagen mensen voor de eerste keer: o, maar wacht even, ze komen niet eens aan, ze worden al op de snelweg gestopt. Ze zagen waar het geweld vandaan kwam.’
Vaak ging de omslag in kleine stapjes. In 2018 introduceerde Het Sinterklaasjournaal voor het eerst roetveegpieten, tussen Zwarte Pieten. Vanaf 2019 waren er nog uitsluitend roetveegpieten te zien in het programma – een teken voor vele intochtcomités om mee te bewegen. Enkele grote steden gingen eerst om, zoals Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Daarna volgden gestaag steeds meer gemeenten.
‘Ik heb Nederland nooit iets gevraagd wat het niet aankan’, zei Afriyie op het podium op Vlieland. Zijn toespraak sloot hij af met een verwijzing naar de website neemhetstokjeover.nl, waar mensen zich kunnen registreren en zeggen waarvoor ze gaan strijden. Dat is slechts één aspect van de eindsprint van KOZP en Nederland Wordt Beter.
In samenwerking met het Amsterdam Museum is er een tentoonstelling over ‘De impact van 15 jaar zwart activisme’, waarvan een pop-up-expo door het land reist. Er verschijnt een Handboek voor activisten, er is een eindreceptie in het Internationaal Theater Amsterdam, waarin de activisten ‘reflecteren’ op hun strijd, en een eindfeest in de Melkweg.
Met andere woorden: wat begon als een paar jongeren in de Bijlmer die zich druk maakten, eindigt nu met de totale omarming van het culturele establishment. En Afriyie? Die wil zich weer richten op zijn dichterschap. Laat hij de strijd tevreden achter?
‘Ik ben niet van te vroeg juichen, maar we hebben alle reden om in een goede uitkomst te geloven’, zegt hij. ‘Iedere dag meer dan ooit. Daarnaast heb ik het volle vertrouwen dat onze strijd in de goede handen is bij de meerderheid van dit land. Als je niet in mensen gelooft, kun je ook geen verandering wensen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant