Boris Chodorkovski was niet alleen de vader van oliemagnaat Michail Chodorkovski, ooit de rijkste man van Rusland. Samen met zijn vrouw leidde hij ruim dertig jaar een internaat voor kwetsbare kinderen, hoe zeer de Russische autoriteiten hem ook probeerden dwars te zitten.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het was vorige week een berichtje in de kantlijn van het grote nieuws: de nationalisatie van een internaat voor kwetsbare kinderen, ruim dertig jaar geleden opgezet met geld van Michail Chodorkovski, de oliemagnaat die aan het begin van deze eeuw te boek stond als de rijkste man van Rusland.
Het onderwijs aan het internaat was volgens het Openbaar Ministerie ‘politiek gemotiveerd’ en maakte de leerlingen vatbaar voor ‘anti-Russische uitingen’. Volgens de rechtbank van het Moskouse Mesjtsjanski-district stimuleerde de instelling ‘een negatieve mening over het moederland’ bij de jeugd. Dat de docenten waren opgeleid in het buitenland zag de rechter ook als een minpunt.
Boris Chodorkovski maakte het al niet meer mee. De vader van Michail Chodorkovski overleed daags voor het besluit, op 92-jarige leeftijd. Dat nieuws werd pas enkele dagen later wereldkundig gemaakt.
Sinds de opening in 1994 hadden Boris Chodorkovski en zijn vrouw Marina de leiding over het internaat in Karallovo, een oase van rust en groen die 35 kilometer buiten de ringweg van Moskou lag. Ze brachten er het grootste deel van hun tijd door in hun houten huisje op het terrein van een voormalig landgoed.
‘Ik werk hier als oma’, grapte Marina Chodorkovskaja weleens. Na haar dood in 2014 werden haar stoffelijke resten bijgezet in een kapel die het echtpaar op het terrein van het complex had laten bouwen, een plechtigheid waarbij haar zoon niet aanwezig kon zijn.
Michail Chodorkovski en zijn zakenpartner Platon Lebedev werden in het najaar van 2003 gearresteerd en beschuldigd van fraude. Chodorkovski’s bedrijf Yukos was op dat moment de succesvolste oliemaatschappij van het land. Snel na de arrestatie kwam Yukos via een schimmige operatie in handen van het staatsoliebedrijf Rosneft. Dat stond onder leiding van Igor Setsjin, de rechterhand van president Vladimir Poetin. Hij gold vanaf dat moment als Ruslands belangrijkste oliemagnaat.
Chodorkovski en Lebedev werden in twee politiek getinte processen beschuldigd van belastingontduiking en diefstal van de totale olieproductie van Yukos, een claim die volgens experts absurd was. Chodorkovski’s ouders lieten ondanks hun gevorderde leeftijd en kwakkelende gezondheid vrijwel geen rechtszitting aan zich voorbijgaan. ‘Mijn grootste angst is dat ik mijn zoon nooit meer in vrijheid zal zien’, zei Boris Chodorkovski meer dan eens, steevast met een sigaret in de hand.
Die angst werd niet bewaarheid. Michail Chodorkovski bracht tien jaar door in strafkampen en kreeg in 2013 gratie. Hij moest daarna meteen het land verlaten. In Berlijn kon hij zijn ouders weer in de armen sluiten. Moeder Marina verbleef daar om medische redenen. Ze overleed een jaar later op de verjaardag van haar man, na 56 jaar huwelijk.
Boris Chodorkovski werd in 1933 in Moskou geboren. Zijn vader, in Oekraïne geboren, sneuvelde in 1941 als frontsoldaat tijdens de strijd om Moskou. Terwijl zijn moeder dag en nacht in een fabriek werkte, zwierven Boris en zijn oudere zusje bedelend door de hoofdstad.
Na de middelbare school ging Boris naar een technische school, die hij onderbrak voor vijf jaar militaire dienst. Tijdens de studie leerde hij zijn toekomstige vrouw kennen, die na twee jaar verkering zijn aanzoek accepteerde. ‘Ik wist dat ik met hem overal naartoe kon gaan, dag of nacht, zonder ooit bang te zijn’, zei Marina Chodorkovskaja later tegen de krant Novaja Gazeta.
Het tweetal werkte dertig jaar samen in een fabriek voor meetinstrumenten in het noorden van Moskou. Ze woonden een paar straten verderop, waar Michail in 1963 werd geboren, een onrustige buurt met veel rivaliserende jeugdbendes.
De Chodorkovski’s moesten niets hebben van het communisme, maar hielden hun opvattingen wijselijk voor zich en spraken er niet over met hun zoon. Ze waren teleurgesteld toen hij in de jaren tachtig toetrad tot de communistische jeugdbeweging Komsomol, waar hij opmerkelijk genoeg de basis legde voor zijn carrière als zakenman.
Michail Chodorkovski gebruikte de herinneringen van zijn vader aan diens armoedige jeugd later als argument om een internaat voor kwetsbare kinderen op te zetten. Aanvankelijk schrok Boris Chodorkovski terug voor de verantwoordelijkheid, maar hij ging uiteindelijk overstag.
In het internaat vingen de Chodorkovski’s kinderen op van gesneuvelde militairen of slachtoffers van terrreuraanslagen. Ze kregen er gratis onderdak en onderwijs. Sommigen hadden hun ouders verloren bij de bloedige gijzelingsacties in een theater in Moskou, in 2002, en in een school in Beslan, in 2004. Daarbij kwamen honderden mensen om.
Na de arrestatie van Michail Chodorkovski kregen de families van die kinderen ineens belastingaanslagen, omdat de genoten hulp werd opgevat als niet opgegeven inkomen. Boris Chodorkovski verscheen in die tijd ook onverwacht prominent in de Russische staatsmedia, onmiskenbaar met de bedoeling om zijn zoon onder druk te zetten. Volgens de staatsmedia had hij weet van moorden die aan Yukos-medewerkers werden toegeschreven.
Ook na de vrijlating van Michail Chodorkovski, in 2013, lieten de autoriteiten zijn vader niet met rust. In 2015 werd hij 2,5 uur lang verhoord, opnieuw over zijn vermeende kennis van een moordzaak. Hij deed er het zwijgen toe. Hij weigerde tegen zichzelf te getuigen en zei zich niet druk te maken om de verhoren. ‘Ik heb me al genoeg zorgen gemaakt.’
Boris Chodorkovski had nooit veel op met de autoriteiten, maar de vervolging van zijn zoon en diverse Yukos-medewerkers versterkten zijn cynisme alleen maar. Hij was geschokt toen Yukos-advocaat Vasili Aleksanjan in 2011 in gevangenschap overleed aan de gevolgen van kanker, aids en tuberculose. ‘Alsof je ziel met bloed wordt overgoten.’
Toen de Russische televisie Boris Chodorkovski ineens begon af te schilderen als een crimineel waren hij en zijn vrouw bovenal bezorgd dat hun zoon dat in de gevangenis te zien zou krijgen. Ze baden vurig dat hij in zijn cel geen televisietoestel had. Vergeefs.
Dertig jaar lang was het leven van Boris Chodorkovski onlosmakelijk verbonden met het internaat in Karallovo. Hij en zijn vrouw onderhielden nog lang na het afstuderen contact met de leerlingen. Inmiddels verwijst op de website van het internaat niets meer naar de inbreng van de familie Chodorkovski.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant